Kako je izgledao jedan porodični dom

1. Uvod: Dom kao tvrđava, hram i trgovačka lođa

U tradicionalnoj cincarskoj kulturi porodični dom (casa) nije bio samo mesto za stanovanje i zaštita od surovih klimatskih uslova planinskih masiva Pinda i Pelagonije. On je bio sveobuhvatni mikrokosmos: istovremeno utvrđenje sposobno da izdrži opsade i razbojničke upade, skladište skupocene trgovačke robe, radionica za preradu vune i metala, porodično svetilište u kome se čuvao plamen vere i reprezentativni prostor za prijem uglednih poslovnih partnera i stranih gostiju.

Kada posmatramo sačuvane kuće u Moskopolju, Kruševu, Malovištu, Neveski ili istorijskim gradskim jezgrima Beograda, Zemuna i Trsta, uočavamo izuzetnu arhitektonsku evoluciju. Ona svedoči o prelazu sa patrijarhalne planinske ekonomije na prefinjeni gradski bidermajer i neoklasicizam 19. veka, pri čemu su osnovni principi — funkcionalnost, trajnost i diskretni luksuz unutrašnjosti — uvek ostajali nepromenjeni.

2. Arhitektonska anatomija kuće: Od kamenog suterena do vidikovca

Tradicionalna cincarska kuća razvijala se kroz vertikalno zoniranje, gde je svaki sprat imao precizno definisanu ulogu: 1. Suteren i prizemlje (Kamen i sigurnost): - Zidani od krupnog klesanog granita ili krečnjaka sa zidovima debljine između 80 i 120 centimetara; - Prizemlje je imalo male, rešetkaste otvore koji su služili kao puškarnice (mazgale); - Tu su se nalazili masivni kameni podrumi (izbe) za skladištenje bačvi sa vinom, sirom u salamuri, suvim mesom, uljem i žitom; - Često je u prizemlju postojala i tajna soba (skrivalica) za čuvanje zlata, trgovačkih knjiga i oružja u slučaju opasnosti; 2. Međusprat (Privatni život i rad): - Sobe sa niskim tavanicama koje su se lakše zagrevale tokom zime; - Tu su se nalazili tkački razboji za žene, dečije sobe i svakodnevna kuhinja sa otvorenim ognjištem; 3. Glavni sprat (Piano Nobile / Čardak): - Prostor građen u lakšoj drvenoj bondručnoj konstrukciji, sa prostranim prepuštenim erkerima (doksatima); - Veliki prozori u gustim nizovima koji su hvatali maksimalnu količinu svetlosti i toplote; - Ovde se nalazila velika gostinska odaja (velika soba / salon) namenjena praznicima, porodičnim slavama i trgovačkim pregovorima.

3. Enterijer: Drvorez, kamini i tavanice

Unutrašnje uređenje doma predstavljalo je vrhunac primenjene umetnosti:

• Rezbarene tavanice (tavanice u duborezu): Tavanice od orahovog, bukovog ili borovog drveta krasile su monumentalne centralne rozete sa floralnim i geometrijskim motivima (sunčevi diskovi, zvezde, vinova loza), koje su izrađivali debraski, samarinjski i mijački majstori;
• Ugrađeni ormari (dolapi i musandere): Zidovi soba bili su obloženi drvenim panelima iza kojih su se skrivali duboki ugrađeni ormari za posteljinu, odeću i posuđe, tako da je prostor delovao besprekorno uredno i rasterećeno od glomaznog nameštaja;
• Kameni kamini (odžaci): Svaka veća soba imala je kamin sa dekorativno izvedenom gipsanom ili klesanom kamenom kapom, koji je obezbeđivao prijatnu toplotu;
• Minderi i sećije: Duž celog zida ispod prozora pružale su se niske drvene klupe (sećije) prekrivene ručno tkanim vunenim ćilimima i jastucima vezenim zlatnim i svilenim koncem.

4. Sveti ugao: Kandilo, ikona i porodični zavet

Najvažnija tačka u svakom cincarskom domu bio je istočni ugao glavne sobe:

• Na tom mestu bila je postavljena porodična ikona — najčešće Sveti Nikola (zaštitnik putnika, moreplovaca i trgovaca), Uspenje Presvete Bogorodice ili Sveti Georgije;
• Ispred ikone visilo je srebrno kandilo izvedeno u filigranu, koje se palilo svakog petka uveče, uoči nedelje i o svim crkvenim praznicima;
• Pored ikone čuvale su se porodične relikvije: osvećena vodica sa Bogojavljenja, bosiljak, srebrni krst donet sa pokloničkog putovanja u Jerusalim (Hristov grob) i velika rukopisna ili štampana Biblija u kožnom povezu, na čijim su praznim stranicama beleženi datumi rođenja, venčanja i smrti članova porodice.

5. Od orijentalnog komfora do bidermajera u Podunavlju

Kada su se cincarske porodice tokom 19. veka naselile u gradovima poput Beograda, Zemuna, Pančeva, Novog Sada i Beča, izgled njihovog doma se promenio, ali su principi udobnosti i ugleda ostali isti:

• Tradicionalne mindere zamenile su bečke bidermajer garniture presvučene plavim i zelenim prugastim damastom;
• U salonima su se pojavili prvi klaviri, doneti brodovima iz Beča, zidna klatna sa zvučnim satnim mehanizmima i visoka kristalna ogledala sa pozlaćenim baroknim ramovima;
• Ipak, i u najmodernijim građanskim salonima beogradskog Dorćola ili zemunske Glavne ulice, na podovima su i dalje ležali autentični ćilimi sa Pinda, a iz kuhinje se širio miris sveže pečenog maznika i domaće kafe, čuvajući toplu vezu sa zavičajem predaka.

6. Dom kao škola vaspitanja i rada

U takvom domu vladala je neprikosnovena patrijarhalna hijerarhija i radna disciplina:

• Deca su od najranijeg uzrasta učila da poštuju starije: mlađi su uvek stajali dok su stariji sedeli i govorili;
• Jutro je počinjalo molitvom i blagoslovom roditelja;
• Svaki član porodice imao je precizna zaduženja: devojčice su učile vezenje, tkanje i vođenje kućnog budžeta, dok su dečaci pomagali u očevom dućanu, učili merenje na kantaru i uvežbavali trgovačku korespondenciju.

Porodični dom bio je prva škola karaktera, mesto gde su se formirale osobine koje su Cincare učinile legendarnim preduzetnicima: strpljenje, umerenost, nepotkupljivo poštenje i svest o važnosti obrazovanja.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Deroko, Aleksandar: Narodno neimarstvo: Arhitektura sela i varošica na Balkanu, SANU, Beograd, 1968.
• Kahl, Thede: Traditional Architecture of Aromanian Settlements in Pindus and Pelister, Vienna, 2003.
• Cvetković, Snežana: Građanska kultura i enterijer u Srbiji XIX veka, Beograd, 2005.
• Etnografski muzej u Beogradu: Zbirka enterijera i nameštaja građanskih kuća XIX veka.