Kako zvuči cincarski: prvi susret kroz snimke

1. Uvod: Zvučni svet arhaičnog balkanskog latiniteta

Kada prvi put u životu čujete autentičan zvučni snimak aromunskog (cincarskog) govora, doživećete fascinantan osećaj prepoznavanja i začudnosti. Za uvo naviknuto na slovenske jezike Balkana, cincarski zvuči kao neobičan, drevni most između italijanskog, španskog i rumunskog jezika, ali prožet mekim balkanskim kadencama, specifičnim grčkim i turskim pozajmljenicama i arhaičnim romanskim intonacijama koje su u Zapadnoj Evropi iščezle pre više od hiljadu godina.

To je jezik koji je preživeo dva milenijuma bez sopstvene države, bez redovnih državnih škola i bez zvanične administracije — čuvan isključivo u toplini planinskih domova, uz tkački razboj, na kiridžijskim stazama Pinda i u tajnim razgovorima trgovačkih separeja.

2. Fonetske odlike: Kako prepoznati cincarski govor

Aromunski govor ima izuzetno prepoznatljivu fonetsku strukturu: 1. Mekoća i melodičnost: Govor odlikuje visok procenat otvorenih vokala i specifičnih diftonga (ea, oa); 2. Poluvokali (ã i î): - Glas ã (izgovara se kao zatvoreno, muklo „a”, slično engleskom neodređenom članu u reči about ili bugarskom ъ); - Glas î (tvrdo, grleno „i”, slično ruskom ы); 3. Afrikate i palatali: - Karakterističan izgovor glasa ts (c), koji je narodu i doneo ime: tsintsi (pet); - Meki glasovi dz (zvučno c), sh (š) i zh (ž); 4. Gubitak infinitiva: Slično grčkom i srpskom jeziku (i drugim jezicima Balkanskog jezičkog saveza), cincarski nema infinitiv, već koristi konstrukciju se + konjunktiv: umesto „želim pevati”, kaže se „voi s-cãntu” (hoću da pevam).

3. Osnovne fraze i reči za prvi susret

Da biste stekli neposredan osećaj jezika, evo nekoliko osnovnih svakodnevnih izraza sa izgovorom i značenjem:

4. Zvučni arhivi i gde poslušati izvorne snimke

Danas, zahvaljujući naporima lingvista i kulturnih društava, sačuvani su dragoceni zvučni arhivi: 1. Projekat „Lunjina Zvuk” (Beograd): - Zbirka audio-zapisa Srpsko-cincarskog društva „Lunjina”, koja sadrži snimke starih govornika iz Beograda, Pančeva, Niša i Kruševa; - Kazivanja o običajima, bajke i sećanja na pretke; 2. Arhiv Instituta za balkanske studije u Solunu: - Snimci govora iz sela na Pindu (Samarina, Mecovo, Avdela) snimljeni tokom terenskih istraživanja od 1960-ih godina do danas; 3. Bečki zvučni arhiv (Phonogrammarchiv der Österreichischen Akademie der Wissenschaften): - Jedan od najstarijih zvučnih arhiva na svetu, koji čuva dragocene voštane cilindre i rane gramofonske ploče sa snimcima aromunskih govornika sa kraja 19. veka (istraživanja Gustava Vajganda).

5. Muzika kao zvučni most: Polifono pevanje

Poseban i najuzbudljiviji način da doživite zvuk cincarskog jezika jeste slušanje tradicionalnog polifonog (višeglasnog) pevanja:

• Karakteristično za oblasti Pinda i Gramosa, ovo pevanje izvodi grupa muškaraca ili žena bez instrumentalne pratnje (a cappella);
• Jedan pevač vodi melodiju (vokal-solista), dok ostali drže stabilan, duboki prateći ton (iso ili bas-dron);
• Melodije zvuče arhaično, hipnotišuće i moćno, podsećajući na drevne vizantijske i mediteranske napeve;
• Tekstovi pesama pevaju o planinskim izvorima, čežnji za zavičajem, teškom životu u pečalbi i nepokorivim hajducima.

6. Značaj očuvanja zvuka

Jezik koji se ne čuje prestaje da bude živ. U 21. veku, kada aromunskom jeziku preti opasnost od potpunog nestanka u svakodnevnoj komunikaciji, digitalizacija i slušanje ovih zvučnih snimaka predstavlja najdirektniji način da se povežemo sa dušom naroda koji je kroz vekove tiho i ponosno gradio kulturni pejzaž Balkana.

7. Melodijski akcenti i fonetske vežbe za početnike

Ako želite da vežbate pravilan izgovor cincarskog jezika, obratite pažnju na sledeće fonetske finese:

• Akcenat je najčešće na pretposlednjem slogu (penultima), što govoru daje ritam sličan klasičnom latinskom ili italijanskom jeziku;
• Glas „ã” se vežba opuštanjem vilice: izgovorite obično srpsko „a”, ali bez širokog otvaranja usta, držeći jezik u središnjem položaju;
• Diftong „ea” je klizni spoj: počinje sa kratkim zatvorenim „e” i glatko prelazi u otvoreno „a” (searã — veče, featã — devojka);
• Slušajte snimke više puta uzastopno: ponavljanje kratkih fraza uz ritmičko praćenje glasa omogućava da uho brzo usvoji melodičnu kadencu ovog drevnog jezika.

Izvori i bibliografija

• Weigand, Gustav: Die Aromunen, Leipzig, 1895 (sa ranim fonetskim transkripcijama).
• Capidan, Theodor: Aromânii: Dialectul aromân, Academia Română, București, 1932.
• Kahl, Thede: Aromanian Sound Archive and Oral Traditions, Austrian Academy of Sciences, Vienna, 2006.
• Zvučni zapisi i audio-arhiva Srpsko-cincarskog društva „Lunjina”, Beograd.
• UNESCO: Atlas of the World's Languages in Danger (Aromanian profile).