Pančevo: građa za lokalnu istoriju Cincara

1. Uvod: Pančevo na tromeđi reka i carstava

Smešteno na samom ušću plovnog Tamiša u Dunav, na strateškom pragu južnog Banata, Pančevo (Pantschowa) je u 18. i 19. veku bilo jedan od najvažnijih trgovačkih centara Habzburške monarhije. Kao sedište Pančevačkog slobodnog vojnog komuniteta i graničarskog puka, grad je imao ulogu rečne luke kroz koju se odvijao celokupan promet roba između Panonske nizije, Beograda i balkanskog zaleđa.

Tamiški kej u Pančevu bio je krcat šajkama, dereglijama i tovarnim kolima. Iz Banata su se izvozili milioni merica pšenice, kukuruza, brašna i ječma, dok je sa juga stizala vuna, koža, duvan i so. U takav prosperitetan i dinamičan grad krajem 18. veka doseljava se jaka i uticajna kolonija cincarskih trgovačkih i zanatlijskih porodica iz Makedonije i Epira: Fotijevići, Koraći, Đurići, Hadži-Ristići, Zisovići, Jovanovići, Čokići i dr.

2. Arhivski izvori: Protokoli Magistrata i crkvene opštine

Za istraživače cincarskog nasleđa Pančevo predstavlja pravu riznicu zahvaljujući izuzetno očuvanoj arhivskoj građi u Istorijskom arhivu u Pančevu: 1. Fond Magistrata slobodnog vojnog komuniteta Pančevo (1794–1871): Sadrži građanske protokole, molbe za prijem u građanstvo (Bürgerrecht), ugovore o kupoprodaji nepokretnosti i detaljne popise imovine trgovačkih radnji; 2. Cehovski i esnafski protokoli: Knjige pančevačkih cehova (terzijskog, voskarskog, kujundžijskog i trgovačkog) svedoče o dominaciji Cincara u ovim strukama; 3. Matične knjige Uspenske i Preobraženske crkve u Pančevu: Besprekorno vođene knjige rođenih, venčanih i umrlih koje beleže tačna zavičajna mesta doseljenika (najčešće Moskopolje, Siatista, Kruševo i Bitolj).

3. Žitna trgovina, Tamiški kej i industrijski začeci

Cincarski trgovci u Pančevu bili su među pionirima modernog rečnog transporta i žitne trgovine na veliko:

• Posedovali su sopstvene prostrane žitne magazine (magaze) od pečene opeke duž Tamiša, sa kapacitetima od po nekoliko hiljada tona;
• Bili su vlasnici rečnih brodova i dereglija koje su vukli konji uzvodno Tamišem i Dunavom sve do Pešte i Beča;
• Đorđe Fotijević i Kosta Korać bili su među vodećim finansijerima i akcionarima prvih parobrodskih društava i osnivačima Pančevačke štedionice;
• Učestvovali su u razvoju prehrambene i mlinarske industrije: finansirali su izgradnju velikih parnih mlinova koji su pančevačko brašno pretvorili u međunarodni brend.

4. Sakralno nasleđe: Uspenski hram sa dva tornja

Duhovni i vizuelni simbol Pančeva jeste monumentalni Hram Uspenja Presvete Bogorodice, podignut između 1807. i 1811. godine:

• Ova grandiozna barokno-klasicistička crkva prepoznatljiva je po svoja dva vitka, visoka zvonika koji dominiraju panoramom južnog Banata;
• Izgradnju hrama u ogromnoj meri finansirali su pančevački trgovci cincarskog porekla, koji su uložili desetine hiljada forinti u zlatu;
• Raskošni ikonostas oslikao je genijalni slikar Konstantin Danil, dok je duborez izveo majstor braće Janić. Na ikonama se i danas nalaze ktitorski zapisi cincarskih porodica;
• U porti crkve i na Pravoslavnom groblju u Pančevu sačuvani su mnogobrojni kameni nadgrobni spomenici sa klesanim natpisima koji svedoče o životu ovih uglednih građana.

5. Prota Vasa Živković i kulturni krug Pančeva

Pančevo je u 19. veku bilo i snažan književni i kulturni centar. U krugu oko čuvenog prote Vase Živkovića (pesnika pesama „Rado ide Srbin u vojnike” i „Ti plavo nebo nasloni”), cincarske trgovačke kuće imale su stalno mesto:

• Finansirali su rad Pančevačkog srpskog crkvenog pevačkog društva (osnovanog 1838. godine, najstarijeg pevačkog društva u Srbiji), kojim su dirigovali velikani poput Kornelija Stankovića i Davorina Jenka;
• Podržavali su osnivanje Građanske čitaonice i prve javne biblioteke;
• U njihovim domovima govorio se aromunski, ali su deca vaspitavana u duhu najvišeg srpskog patriotizma i evropskog obrazovanja.

6. Putokazi za lokalne istraživače

Za one koji žele da istraže cincarske korene u Pančevu, preporučuju se sledeći koraci:

• Poseta Istorijskom arhivu u Pančevu (fondovi Magistrata i Crkvene opštine);
• Obilazak Uspenske crkve i pregled ktitorskih natpisa na ikonama i litijskim barjacima;
• Šetnja starim jezgrom grada (Trg kralja Petra, Ulica Nikole Đurkovića i Tamiški kej) gde i danas stoje jednospratne građanske palate sa ajnfort kapijama i masivnim podrumima;
• Proučavanje monografija o istoriji pančevačkog građanstva i publikacija Društva „Lunjina”.

7. Tamiška plovidba, pivarstvo i trgovački ugovori

Pored žitne trgovine, cincarske porodice u Pančevu bile su tesno povezane sa razvojem lokalne industrije:

• Imale su udeo u poslovanju i distribuciji proizvoda Pančevačke pivare (najstarije pivare na Balkanu, osnovane 1722. godine pod Abrahamom Kepišom), organizujući transport banatskog piva u buradima duž Dunava i Save;
• U arhivskim protokolima sačuvani su ugovori o osnivanju rečnih trgovačkih udruženja (kompanjolija) koja su delila troškove vuče lađa i osiguranja robe od rečnih oluja na Dunavu;
• Trgovci su finansirali podizanje kamenih pristanišnih stubova i izgradnju nasipa na Tamišu, štiteći pančevačke magacine i varoš od prolećnih poplava.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Petrović, Mihovil: Istorija slobodnog vojnog komuniteta Pančevo, Pančevo, 1931.
• Arhivska građa Istorijskog arhiva u Pančevu: Protokoli magistrata 1794–1871.
• Kahl, Thede: Aromanians in Banat: Settlements and Assimilation, Vienna, 2003.
• Zbornik radova: Pančevo kroz vekove, Narodni muzej Pančevo, 2008.