Pesma koju je porodica sačuvala: Melodija rastanka i nade

1. Uvod: Usmena pesma kao trezor kolektivne duše

U narodu koji vekovima nije imao sopstvene državne škole, vojne akademije niti nacionalne arhive, narodna pesma imala je ulogu žive istorijske čitanke. Kroz stihove i melodije prenosila su se sećanja na herojske bitke, tragična razaranja gradova, teške rastanke na kiridžijskim stazama i večne ljubavne čežnje.

Kada se u porodici sačuva makar i jedna stara pesma, to nije samo lepa melodija za praznične trpeze; to je direktan glas predaka koji dopire do nas kroz vekove. U cincarskoj muzičkoj tradiciji pesma je neraskidivo vezana za specifičan poetski ritam i arhaične melodijske skale koje u sebi spajaju antički dorski melos, vizantijsko pojanje i balkansku tugu za zavičajem.

2. Pesma nad pesmama: „Deca Samarine” (Pedia tis Samarinas)

Među svim pesmama aromunskog naroda, nijedna nema tako mitski status i tako potresnu istorijsku pozadinu kao pesma „Deca Samarine” (Fiti di Samarina / Pedia tis Samarinas):

• Istorijski događaj: Pesma je nastala u proleće 1826. godine, tokom dramatičnog proboja iz opsednutog Misolongija u vreme Grčkog rata za nezavisnost;
• Odred od 120 hrabrih cincarskih dobrovoljaca iz planinskog sela Samarine na Pindu, pod vođstvom kapetana Mihaela Samarinasa, nalazio se u prvim redovima boraca koji su jurišali kroz turske opsadne linije kako bi spasili žene i decu;
• Većina boraca je herojski izginula u noćnom jurišu. Prema predanju, smrtno ranjeni kapetan je preživelim mladićima predao poruku za rodno selo, koja je postala temelj ove besmrtne pesme.

3. Tekst pesme i prevod

Evo izvornog teksta pesme na aromunskom jeziku, uz prevod na srpski jezik:

`text Aromunski izvorni tekst:

O, fiti di Samarina, Mushatsi fiti di la munti, Ditu Misolongi candu eshitsi, Carvanlu la dzuã candu lu loatsi.

Pasi tsi s-ducets la Samarina, La muma mea s-nu-i spunets, Cã io aotsi mi vãtãmai, Tu munti naltu mi ngrupai.

Spunets-i cã mi-nsurai, Cu marea gaoarã mi luai, Cu pulbirea mi cununai, Sh-cu cheatra ncap mi culcai. `

`text Prevod na srpski jezik:

O, deco Samarine, Lepi sokolovi sa planine, Kada izađete iz Misolongija, I u zoru karavan povedete.

Ako stignete u Samarinu, Mojoj majci nemojte reći, Da sam ovde poginuo, I u visokoj planini sahranjen.

Kažite joj da sam se oženio, Sa crnom zemljom venčao, Sa puščanim prahom verio, I sa hladnim kamenom pod glavom zaspao. `

Ovi potresni stihovi, u kojima se junačka smrt metaforički prikazuje kao venčanje sa crnom zemljom, predstavljaju opšte mesto balkanske epike, ali u aromunskom izvođenju nose neponovljivu intimnu i zavičajnu tugu.

4. Tipovi pesama u porodičnom životu

Pored junačkih i istorijskih balada, porodična tradicija poznavala je nekoliko specifičnih žanrova: 1. Pečalbarske pesme (cãntitsi di gurbeti): - Pevane su o Đurđevdanu i Mitrovdanu kada su muškarci odlazili na dalek put u Srbiju, Rumuniju ili Austriju; - Pune su tuge majki i supruga koje ostaju same u planinskim selima, moleći planinske vetrove i sokolove da im donesu vest o zdravlju njihovih milih; 2. Svadbene pesme (cãntitsi di nuntã): - Složeni ceremonialni ciklus koji je pratio svaki korak svadbe: od mešenja slavskog kvasca, brijanja mladoženje, do ispraćaja neveste iz roditeljskog doma; - Oproštaj neveste od majke i zavičaja pevan je sa suzama, uz blagoslov za dug i častan život u novom domu; 3. Uspavanke (cãntitsi di nani): - Nežne, tihe melodije kojima su majke uspavljivale decu u drvenim kolevkama, prizivajući anđele čuvare i san koji nosi zdravlje i snagu.

5. Muzički instrumenti u cincarskoj tradiciji

Izvođenje narodnih pesama pratili su autentični instrumenti:

• Gajde (gaida): Glavni instrument na planinskim saborima i svadbama, izrađivan od jareće kože sa drvenim sviralama od šimšira ili drena;
• Kaval i duduk (fluerã): Dugačke drvene svirale koje su pastiri nosili za pojasom, idealne za melanholične solističke melodije na planinskim pašnjacima;
• Drombulja i tambura: Korišćene u kućnom krugu;
• Krajem 19. veka u gradovima se uvodi klarinet, koji uz violinu i dajre (daire) postaje vodeći instrument cincarskih gradskih orkestara (tajfi).

6. Kako sačuvati porodičnu pesmu danas?

Ako neko od vaših starijih rođaka još uvek pamti makar nekoliko stihova ili melodiju stare pesme:

• Ne odlažite: snimite ih odmah mobilnim telefonom ili diktafonom! Nemojte čekati „savršen trenutak” ili profesionalni studio;
• Zamolite ih da izgovore reči polako i objasne njihovo značenje;
• Zapišite kontekst: ko je tu pesmu pevao, o kojim prilikama i odakle je doneta;
• Podelite snimak sa porodičnim krugom i pošaljite kopiju arhivu Srpsko-cincarskog društva „Lunjina”, gde će biti sačuvan za buduća pokolenja.

7. Antologijski stihovi iz Kruševa i Bitolja

Pored pesme o Samarini, u gradskim sredinama razvile su se lirske gradske pesme pune čežnje: text Bitola, murtat cãsãbã, Candu ti vidu io mi himã... (Bitolju, prelepa varoši, Kad te vidim srce mi zaigra...) Ove pesme su se pevale u salonima uz pratnju tambura i violina, beležeći nostalgiju za zlatnim vremenima prohujalih vekova i svedočeći o visokom poetskom senzibilitetu cincarskog građanskog kruga.

Izvori i bibliografija

• Fauriel, Claude: Chants populaires de la Grèce moderne, Paris, 1824 (sadrži najstarije zapise pesme o Samarini).
• Weigand, Gustav: Die Aromunen, Band II (Volksliteratur), Leipzig, 1894.
• Papahagi, Pericle: Poezia populară a aromânilor, Academia Română, București, 1905.
• Koukoudis, Asterios: The Vlachs: Metropolis and Diaspora, Thessaloniki, 2003.
• Audio-zbirka tradicionalne muzike Društva „Lunjina”, Beograd.