Žene u porodičnim albumima: imena, rad i sećanja

1. Uvod: Tihi stubovi cincarskog doma

U istorijskim knjigama i arhivskim dokumentima o Cincarima najčešće se susreću imena muškaraca: veletrgovaca, karavanskih vođa, bankara, ministara i zadužbinara. Muškarci su potpisivali menice, sklapali međunarodne ugovore, zasedali u esnafskim lođama i vodili politiku.

Međutim, stvarni, unutrašnji i najčvršći stub cincarskog naroda bile su žene. Dok su očevi, muževi i sinovi mesecima, a ponekad i godinama krstarili trgovačkim drumovima od Carigrada do Beča, čitav unutrašnji život porodice — očuvanje doma, odgoj dece, održavanje maternjeg jezika, upravljanje imanjem i prenošenje duhovnih vrednosti — počivao je na plećima majki, baka, supruga i kćeri.

Bez razumevanja uloge žene nemoguće je razumeti kako je cincarska zajednica uspela da kroz dva milenijuma očuva svoj jezik i identitet u moru drugih naroda.

2. Svakodnevni život i rad u planinskom domu

U planinskim naseljima Pinda, Gramosa i Pelagonije (Samarini, Kruševu, Malovištu, Neveski), radni dan cincarske žene bio je ispunjen neumornim naporom:

• Tkački zanat i prerada vune: Žene su bile apsolutne gospodarice tkačkog razboja. One su prale, češljale, prele i na drvenim razbojima tkale teške vunene gubere, velence, ćilime sa geometrijskim šarama, bisage i platno za odeću čitave porodice;
• Bojenje tkanina: Poznavale su tajne prirodnog bojenja vune pomoću trava, orahove ljuske, broća i kore drveća, stvarajući postojane i prelepe boje koje nisu bledele ni posle nekoliko decenija;
• Sirarstvo i kućna ekonomija: Tokom letnjih meseci na planinskim bačijama žene su pripremale zalihe sira, maslaca i sušenog mesa za dugu zimu;
• Stroga kućna disciplina: Majka (muma) ili baka (baba) bila je vrhovni autoritet unutar kuće. Ona je raspoređivala poslove mlađim ženama (snahama), vodila računa o zalihama hrane i brinula o starima i bolesnima.

3. Čuvarke jezika: Zašto se jezik prenosio po ženskoj liniji

U lingvistici je dobro poznata činjenica da se maternji jezik najpouzdanije uči i usvaja u najranijem detinjstvu, u neposrednoj komunikaciji sa majkom. Kod Cincara je ovaj fenomen bio izraženiji nego kod bilo kog drugog naroda:

• Muškarci su u javnoj sferi bili poliglote: govorili su jezikom čaršije, grčkim, srpskim ili turskim jezikom;
• Žene su, naprotiv, veći deo života provodile u zatvorenom porodičnom krugu i među rođakama, gde se govorilo isključivo aromunski (armãneashti);
• One su pevale uspavanke, pričale bajke o vilama i planinskim divovima, prenosile poslovice i izreke koje su u sebi nosile vekovnu mudrost naroda;
• Čak i kada su se porodice doselile u Beograd, Zemun ili Novi Sad, majke i bake su insistirale da se unutar kućnih zidova govori cincarski, sprečavajući preranu asimilaciju dece pre polaska u školu.

4. Svečana nošnja:Pafte, svila i zlatovez

Kada se otvore stari porodični albumi sa fotografijama iz ateljea braće Manaki ili Anastasa Jovanovića, pred očima posmatrača oživljava fascinantna elegancija cincarske ženske nošnje:

• Svila i somot: Žene iz bogatijih trgovačkih slojeva nosile su haljine od teške svile, brokata i somota, koje su im muževi donosili iz Beča i Venecije;
• Srebrne pafte: Neizostavni deo ženske odeće bile su masivne srebrne ili pozlaćene pafte (pojasne kopče) izvedene u filigranu, optočene sedefom i poludragim kamenjem. Pafte su se prenosile kao sveti porodični miraz sa majke na najstariju kćerku;
• Marame sa zlatovezom: Fina svilena marama obrubljena zlatnim koncem (širitom) i teški zlatni dukati nanizani na niske oko vrata svedočili su o ugledu i bogatstvu domaćinstva.

5. Prelazak u moderno građansko društvo

Tokom druge polovine 19. i početkom 20. veka, cincarske žene postaju predvodnice modernizacije i emancipacije u gradovima Srbije i regiona:

• One su među prvima prihvaćale evropsku modu, klavir i francuski jezik;
• Podržavale su otvaranje ženskih škola i učiteljskih zavoda (poput slavne Ženske škole u Magarevu i Trgovištu);
• Učestvovale su u osnivanju ženskih dobrotvornih društava (Kolo srpskih sestara i humanitarni fondovi za pomoć siročadi i ranjenicima);
• Mnoge kćeri cincarskih trgovaca završavale su visoke škole u Beču, Minhenu i Parizu, postajući prve žene lekari, slikarke, profesorke i prevoditeljke u modernoj Srbiji.

6. Zaboravljena imena iz albuma

Kada danas prelistavamo stare albume, iza portreta dostojanstvenih žena sa brižljivo začešljanim punđama i dubokim, mirnim pogledom kriju se zaboravljena imena: Despina, Sultana, Fota, Zlata, Paraskeva, Kirica, Elena.

One nisu tražile javna priznanja niti spomenike. Njihov spomenik bio je sačuvan dom, vaspitana i obrazovana deca i neugasli plamen tradicije. Prepoznavanje njihovog doprinosa predstavlja čin elementarne istorijske pravde i najlepši deo priče o cincarskom narodu.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Koukoudis, Asterios: The Vlachs: Metropolis and Diaspora, Thessaloniki, 2003.
• Manaki, Milton & Janaki: Foto-arhiv: Portreti građanki i seljanki Bitolja i Pinda 1900–1935.
• Kahl, Thede: Aromanian Women: Traditions, Weaving and Identity, Vienna, 2005.
• Bilten „Lunjina”: Tematski brojevi o ženama u cincarskoj tradiciji, Beograd, 2005–2018.