Beč

1. Prestonica Habzburškog carstva kao magnet za balkansku elitu

Tokom 18. i 19. veka carski Beč (Wien) bio je politička, finansijska i kulturna prestonica Srednje Evrope. Za cincarske (aromunske) prognanike koji su nakon razaranja Moskopolja (1769) i ratnih sukoba na Balkanu napuštali Osmansko carstvo, Beč je predstavljao vrhunac ekonomske sigurnosti, pravnog poretka i civilizacijskog prestiža.

Carski patenti cara Karla VI (1719) i carice Marije Terezije (1770-ih) garantovali su pravoslavnim trgovcima slobodu veroispovesti, pravo na osnivanje sopstvenih crkvenih opština, nepovredivost privatnog vlasništva i posebne povlastice u trgovini na veliko. Cincari su u Beču stvorili jednu od najbogatijih i najuticajnijih zajednica u celoj Evropi, koja je decenijama finansirala carske zajmove, modernizaciju industrije i razvoj nauke i kulture.

2. Flajšmarkt (Fleischmarkt) i Grčka crkva Svete Trojice

Središte cincarskog i grčkog života u Beču bio je Flajšmarkt (Fleischmarkt, Mesarska pijaca), smešten u samom srcu Prvog bečkog okruga (Innere Stadt):

• Duž Flajšmarkta i susednog Grigenštrasea nalazile su se bankarske palate i sedišta kompanija porodica Sina, Dumba, Tirka, Kurti, Karajan, Darvar i dr.;
• Crkva Svete Trojice (Griechenkirche zur Heiligen Dreifaltigkeit): Podignuta sredstvima porodice Sina, po projektu slavnog danskog neoklasičnog arhitekte Teofila Hanzena. Sa svojom raskošnom fasadom od crvene klinker opeke, vizantijskim kupolama, pozlaćenim freskama i bogatim ikonostasom, ova crkva je bila duhovno svetilište pravoslavnih Cincara i Grka u Habzburškoj monarhiji;
• Čuvena kafana „Griechenbeisl” na Flajšmarktu, najstarija gostionica u Beču (osnovana 1447), bila je njihovo svakodnevno stecište gde su se uz tursku kafu i novine dogovarali višemilionski trgovački poslovi i menični kursevi.

3. Finansijski divovi: Dinastija Sina i Dumba

U carskom Beču Cincari su dostigli same vrhove evropske finansijske moći, postavši kreatori privredne slike kontinenta: 1. Dinastija Sina: - Gavrilo Sina stariji osnovao je 1810. banku Bankhaus Sina, koja je tokom Napoleonovih ratova organizovala kopneni transport sirovog pamuka iz Osmanskog carstva, spasavajući tekstilnu industriju Srednje Evrope od propasti; - Njegov sin, baron Georg Simon Sina, finansirao je izgradnju Lančanog mosta u Budimpešti, Južne austrijske železnice (Südbahn) koja je probila Alpe ka Trstu, i Dunavskog parobrodskog društva (DDSG), postavši najveći privatni zemljoposednik u Monarhiji i jedini stvarni rival kući Rotšild; - Unuk, baron Simon Georg Sina mlađi, sagradio je sopstvenim novcem Atinsku akademiju, Nacionalnu opservatoriju u Atini i palatu Mađarske akademije u Pešti. 2. Dinastija Dumba: - Nikola Dumba (1830–1900), rodom iz Vlahoklisure, industrijalac, poslanik austrijskog parlamenta i najveći mecena umetnosti u Beču; - Lično je finansirao izgradnju čuvene zgrade bečkog Muzikferajna (Musikverein), remek-dela Teofila Hanzena, odakle se danas u ceo svet prenosi čuveni Bečki novogodišnji koncert; - Bio je intimni prijatelj i mecena Johana Štrausa Mlađeg (Štraus mu je posvetio valcer „Na lepom plavom Dunavu”) i Franca Šuberta, čije je originale rukopisa otkupio i poklonio gradu Beču.

4. Aromunska prosvetna društva i izdavaštvo u Beču

Beč je bio i centar cincarskog prosvetiteljstva u dijaspori:

• U Beču su štampane prve gramatike i bukvari aromunskog jezika (među kojima radovi Mihaila Bojadžija i Georgija Roše);
• Delovalo je Aromunsko studentsko društvo koje je okupljalo đake i studente iz Makedonije, Tesalije i Epira;
• Održavane su tesne veze sa rumunskim, grčkim i srpskim prosvetiteljskim krugovima u Monarhiji.

5. Podrška srpskom preporodu: Vuk Karadžić i Matica srpska

Bečki Cincari su odigrali neprocenjivu ulogu u modernizaciji srpske prosvete i formiranju nacionalnih institucija:

• Finansijski su pomagali reformatora srpskog jezika Vuka Stefanovića Karadžića tokom njegovih dugih decenija boravka u Beču;
• U njihovim salonima i štamparijama štampana su prva izdanja srpskih narodnih pesama, pripovedaka i Srpskog rječnika;
• Pomagali su rad Matice srpske i Srpskog učenog društva, i stipendirali stotine srpskih studenata koji su se školovali na Bečkom univerzitetu;
• Tokom Prvog i Drugog srpskog ustanka, bečki cincarski bankari su tajno prebacivali novac i obezbeđivali diplomatske kontakte sa austrijskim kancelarom Meternihom.

6. Nasleđe i trajni bečki toponimi

Danas ulice u Beču s ponosom nose imena ovih velikana:

• Sinagasse u 22. okrugu;
• Dumbastraße u 1. okrugu, tačno pored zgrade Muzikferajna;
• Crkva na Flajšmarktu i danas služi kao sedište Grčke pravoslavne mitropolije za Austriju;
• Na Bečkom centralnom groblju (Wiener Zentralfriedhof) i groblju Svetog Marka monumentalne kapele porodica Sina i Dumba stoje rame uz rame sa grobovima Betovena, Mocarta i Štrausa, svedočeći o trijumfu prognanika sa Pinda koji su postali graditelji moderne Srednje Evrope.

7. Duhovni život: Dva hrama na Flajšmarktu i raskol

U Beču su pravoslavni Grci i Cincari vekovima delili zajedničku duhovnu sudbinu, ali su nacionalna buđenja u 19. veku dovela do administrativnih i jezičkih podela. Na trgu Flajšmarkt (Fleischmarkt) i u obližnjoj ulici Grihengase podignuta su dva kapitalna pravoslavna hrama koja i danas stoje kao svedoci ove epohe:

1. Crkva Svete Trojice (Griechenkirche zur Heiligen Dreifaltigkeit): Podignuta prvobitno krajem 18. veka, a zatim 1858. godine potpuno preuređena u raskošnom vizantijsko-istoricističkom stilu zahvaljujući kolosalnoj donaciji barona Simona Georga Sine. Raskošnu fasadu od profilisane opeke i unutrašnje mozaike projektovao je slavni arhitekta Teofil Hanzan. Simon Sina je zahtevao da hram predstavlja dostojanstvo istočnog hrišćanstva u carskoj prestonici, pa je crkva postala stecište najotmenijeg bečkog društva. 2. Crkva Svetog Đorđa (Sankt Georg): Smeštena na samom uglu Grihengase, ova crkva je okupljala pravoslavne vernike koji su zadržali tursko podanstvo i tradicionalne trgovačke povlastice. U njenoj unutrašnjosti sačuvani su dragoceni ikonostasi, zlatni putiri i gravirane ploče sa imenima cincarskih zadužbinara iz Moskopolja, Siatiste i Kozanija.

U ovim hramovima služilo se na grčkom i crkvenoslovenskom jeziku, a svečane arhijerejske liturgije privlačile su i najviše predstavnike habzburškog dvora, koji su sa poštovanjem gledali na versku odanost i privrednu moć pravoslavnih magnata.

8. Baron Georg Simon Sina: Graditelj mostova i železnica

Među bečkim Cincarima niko nije dostigao takav uticaj i planetarni značaj kao baron Simon Georg Sina (1810–1876) i njegov otac Georg Simon Sina stariji (1783–1856):

• Otac Georg Simon Sina bio je glavni finansijer Habzburške monarhije tokom Napoleonskih ratova i osnivač Austrijske narodne banke;
• Njegov sin Simon nasledio je finansijsku imperiju i postao jedan od najvećih industrijalaca Srednje Evrope. Finansirao je izgradnju prve austrijske železničke pruge (Kaiser Ferdinands-Nordbahn) i mreže pruga kroz Ugarsku;
• Zajedno sa grofom Ištvanom Sečenjijem, Simon Sina je finansirao i izgradio čuveni Lančani most (Széchenyi Lánchíd) u Budimpešti, prvi stalni most koji je povezao Budim i Peštu preko Dunava, remek-delo svetske mostogradnje 19. veka;
• Bio je najveći donator Univerziteta u Atini, sagradio je zgradu Atinske akademije, Nacionalnu opservatoriju na brdu Nimfi i finansirao arheološka iskopavanja antičkih lokaliteta;
• U Beču je njegov dvorac na Hoher Marktu bio centar okupljanja evropske aristokratije, gde su gosti bili diplomate, kompozitori i članovi carske porodice Habzburg.

Izvori i bibliografija

• Enepekides, Polychronis: Gheorghe Sina und die Wiener Hochfinanz im 19. Jahrhundert, Wien, 1967.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Hamann, Brigitte: Hitlers Wien (studija o bečkim patricijskim i bankarskim krugovima), München, 1996.
• Kahl, Thede: The Aromanians: History and Culture of a Balkan People, Austrian Academy, Vienna, 2002.
• Wiener Stadtarchiv: Dokumenti trgovačke komore i grčko-aromunske crkvene opštine 1780–1914.