Branislav Nušić: Alkibijad Nuša, cincarski koreni i anatomija balkanskog humora

1. Poreklo porodice Nuša i rođenje na beogradskom Dorćolu

Najveći srpski komediograf, satiričar, dramski pisac, pripovedač, novinar i diplomata, rođen je 20. oktobra 1864. godine (po starom kalendaru 8. oktobra) u Beogradu, u skromnoj prizemnoj građanskoj kući smeštenoj tačno preko puta Saborne crkve, na mestu gde se danas uzdiže monumentalno zdanje Narodne banke Srbije u Ulici kralja Petra. Na krštenju u pravoslavnoj Sabornoj crkvi dečak je zaveden pod imenom Alkibijad Nuša (Alchiviadi Nusha).

Njegov otac, Đorđe Nuša (Jorgu Nusha), bio je cincarski trgovac žitom, poreklom iz Makedonije, iz jedne od onih preduzetnih aromunskih trgovačkih porodica koje su se tokom 19. veka naselile duž trgovačkih arterija Dunava i Save. Majka Ljubica Nikolić bila je Srpkinja iz ugledne trgovačke porodice. Cincarska zajednica u tadašnjem Beogradu, koncentrisana oko Zereka, Varoš-kapije i Dorćola, bila je neraskidivo povezana sa trgovačkim životom mlade Kneževine Srbije. Đorđe Nuša se u Beogradu bavio posredovanjem i velikom trgovinom žitaricama — poslom koji je zahtevao izuzetno poznavanje rečne plovidbe dunavskim dereklijama, carinskih propisa, tečajeva valuta i meničnog prava. U trgovačkim krugovima Starog Beograda otac budućeg pisca uživao je glas poštenog poslenika čija je reč imala snagu notarskog ugovora.

Međutim, ekonomske krize ranih sedamdesetih godina 19. veka, kombinovane sa nepovoljnim ugovorima i nelojalnom konkurencijom novonastalih parobrodskih društava na Dunavu, dovele su do potpunog bankrotstva Đorđa Nuše. Porodica je izgubila celokupnu beogradsku imovinu i bila prinuđena da se preseli u obližnje Smederevo — varoš na Dunavu koja je tada služila kao glavno sabirno pristanište za izvoz moravskog i šumadijskog žita. U Smederevu je mladi Alkibijad proveo ključne godine svog dečaštva. Tamo je završio osnovnu školu i prva dva razreda polugimnazije. Upravo u tom smederevskom provincijskom ambijentu, na pristaništu gde su se susretali lađari, špekulanti, carinski službenici, sreski pisari i patrijarhalne zanatlije, formiralo se oštro posmatračko oko budućeg velikog pisca.

2. Od Alkibijada do Branislava: Identitetska simbioza i patriotizam

Kada je napunio 18 godina, rukovođen dubokim ličnim doživljajem pripadnosti srpskoj kulturnoj i političkoj stvarnosti, Alkibijad Nuša je zvanično promenio ime u Branislav Nušić. Ta promena imena nije bila čin poricanja niti bežanja od sopstvenog aromunskog porekla; naprotiv, bila je to tipična manifestacija generacijske integracije kakvu je zabeležila većina cincarskih porodica u Srbiji druge polovine 19. veka.

Kako u svojoj kapitalnoj sociološkoj studiji O Cincarima beleži profesor Dušan J. Popović, cincarski doseljenici u Srbiji nikada nisu formirali zatvorene getoe. Njihova duboka pravoslavna vizantijska svest, vekovna borba za očuvanje hrišćanskog identiteta pod osmanskom vlašću i ekonomska komplementarnost sa srpskim stanovništvom učinili su ih prirodnim saveznicima u izgradnji modernog društva. Za Cincare u Beogradu Srbija nije bila tuđina; ona je bila njihova domovina za koju su se borili u Prvom i Drugom srpskom ustanku, uložili milione dukata u njene prve fabrike, škole i banke, i dali joj najistaknutije ministre, lekare, profesore i vojskovođe.

Branislav Nušić je celim svojim bićem stajao na braniku te slobodne Srbije. Kao mladić studirao je prava u Beogradu i Gracu, a sa nepunih dvadeset i jednu godinu dobrovoljno se prijavio u srpsku vojsku tokom srpsko-bugarskog rata 1885. godine, gde je kao dobrovoljac služio u bolničkoj četi i na ratištu. Kasnije, tokom Prvog svetskog rata, preživeo je golgotu povlačenja preko albanskih gudura sa srpskom vojskom, doživevši najveću tragediju roditeljskog srca: njegov sin jedinac, mladi vajar i oficir Strahinja Ban Nušić, poginuo je na frontu braneći Srbiju 1915. godine. Taj neizlečivi bol Nušić je pretočio u potresnu ratnu hroniku Devetsto petnaesta: Tragedija jednog naroda.

3. Anatomija humora: Aromunski mentalitet, čaršija i novac

Iako je stvarao na najčistijem i najbogatijem srpskom književnom jeziku, mentalitetska crta cincarskog nasleđa ostala je trajno utisnuta u samoj srži Nušićevog dramskog genija. Ta veza se nije ogledala u površinskom folklorizmu ili jeziku, već u anatomskom poznavanju mehanizama balkanske čaršije: psihologije skorojevića, fetišizacije novca, hipokrizije rođačkih klanova i borbe za društveni prestiž.

U svojim remek-delima, Nušić je stvorio besmrtne arhetipove balkanskog čoveka:

• Agaton Arsić i rođački klan (Ožalošćena porodica): Ovaj komad predstavlja najlucidniju i najnemilosrdniju analizu trgovačkog licemerja oko testamenta i podele zaostavštine. Nušić nepogrešivo prepoznaje patrijarhalnu masku iza koje stoji gola i divljačka borba za dukate, nekretnine i tapije. Prikaz rodbinskog okupljanja oko odra bogatog rođaka nosi nepogrešiv pečat onih razgovora koje je pisac slušao u trgovačkim domovima Dorćola i Smedereva.
• Jerotije Pantić i provincijska administracija (Sumnjivo lice): Naivni, korumpirani i vlastoljubivi sreski kapetan, večito prestravljen od ministarske depeše iz prestonice, personifikuje ceo jedan birokratski aparat formiran u senci osmanskog nasleđa i balkanskih ustavobraniteljskih prevrata.
• Živka Popović (Gospođa ministarka): Palanačka domaćica koja preko noći oblači svilu, zahteva ministarsku rentu i traži zeta sa titulom oslikava večnu tragediju naglog socijalnog uspona bez ikakvog unutrašnjeg duhovnog i kulturnog utemeljenja.
• Marko Vujić i špekulanti (Pokojnik, Dr): U svojim poznim dramama Nušić prelazi sa vedrog humora na oštru, mračnu satiru velegradskog finansijskog podzemlja, gde se lažni doktorati, menice bez pokrića i korumpirani poslanici prepliću u bespoštednoj trci za kapitalom.

4. Diplomatska misija i odbrana sunarodnika na Starom jugu

Posebno poglavlje Nušićevog života, koje svedoči o njegovoj organskoj vezi sa prostorima stare postojbine Cincara, predstavlja njegova dugogodišnja diplomatska služba Kraljevini Srbiji. U periodu između 1889. i 1900. godine Nušić je službovao kao pisar, vicekonzul i generalni konzul u Prištini, Bitolju, Skoplju i Solunu — gradovima koji su tada još uvek bili pod teškom osmanskom vlašću.

Kao srpski diplomata u Bitolju — tadašnjem „gradu konzula” i nespornom ekonomskom i prosvetnom središtu balkanskih Aromuna — Nušić je uspostavio bliske veze sa vodećim cincarskim prvacima, učiteljima, trgovcima i fotografima braćom Manaki. U svojim poverljivim izveštajima Ministarstvu inostranih dela u Beogradu Nušić je sa fascinantnom sociološkom preciznošću analizirao demografiju turskih vilajeta, školstvo, trgovačke rute i uticaj rumunske, grčke i srpske propagande. Zalagao se za politiku mudrog savezništva sa aromunskim stanovništvom, ističući da su Cincari prirodni most privrednog i kulturnog povezivanja pravoslavnih balkanskih naroda. Njegovi putopisi S Kosova na sinje more i Kraj obala Ohridskog jezera spadaju u najlepše stranice srpske putopisne književnosti s kraja 19. veka.

5. Zaveštanje, Akademija i večnost u smehu

Godine 1933. Branislav Nušić je izabran za redovnog člana Srpske kraljevske akademije (današnje SANU). Na svečanom prijemu održao je nezaboravnu pristupnu besedu o suštini balkanskog humora, poručivši da smeh nije ruganje, već najviši oblik ljubavi i razumevanja čovekovih slabosti:

„Smeh je najplemenitije oružje kojim se čovek brani od nepravde, bede i prolaznosti. Narod koji ume da se smeje samom sebi jeste narod koji ima snage da preživi sve istorijske bure.”

Nušić je preminuo u Beogradu 19. januara 1938. godine. Varoš Beograd je tog dana bila zavijena u crno: preko 50.000 ljudi svih staleža — od uličnih prodavaca novina, đaka i lađara do ministara, akademika i stranih ambasadora — ispratilo je svog omiljenog pisca do Novog groblja. Njegova grobnica, izgrađena u obliku kamene piramide sa teškim bronzanim vratima, nosi jednostavan natpis koji je sam zaveštao.

Danas, više od jednog veka nakon što su napisane, Nušićeve komedije se svakodnevno igraju na scenama širom Srbije i Balkana. Kroz njegov besmrtni smeh, duh onih starih cincarskih mudraca, zerečkih trgovaca i beogradskih boema nastavlja da živi, podsećajući nas na neprolaznu lepotu i tragikomediju ljudske prirode.

Izvori i bibliografija

• Nušić, Branislav: Autobiografija, Srpska književna zadruga, Beograd, 1924.
• Nušić, Branislav: Celokupna dela, knj. I–XXV, Izdavačko preduzeće Geca Kon, Beograd, 1935–1938.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Drugo dopunjeno i znatno prošireno izdanje, Beograd, 1937.
• Đorđević, Tihomir R.: Beleške o Cincarima u Srbiji, Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, knj. VII, 1932.
• Jovanović, Slobodan: Moji savremenici: Portret Branislava Nušića, Srpski književni glasnik, Beograd, 1939.
• Stojančević, Vladimir: Srbija i Cincari u XIX veku, Zbornik Matice srpske za istoriju, Novi Sad, 1985.