Cincarske zadužbine i arhitektura starog Beograda: Od čaršijskih hanova do akademskih palata

1. Urbani preobražaj Beograda: Od orijentalne kasabe do evropske prestonice

Kada je u prvim decenijama devetnaestog veka Beograd postepeno izlazio iz okvira pogranične osmanske tvrđave i započinjao svoj dugi preobražaj u modernu evropsku prestonicu Kneževine i Kraljevine Srbije, ključni zamajac te urbanističke, privredne i kulturne revolucije dali su doseljeni cincarski trgovci, neimari i zadužbinari. Pristigli u talasima velikih seoba nakon razaranja Moskopolja, Gramosa, Klisure, Samarine, Neveske i Kruševa, ovi preduzimljivi ljudi doneli su u Beograd ne samo početni trgovački kapital i razgranate poslovne veze sa Bečom, Peštom, Trstom i Lajpcigom, već i razvijenu svest o gradskom životu, arhitektonskoj trajnosti i instituciji javnog dobročinstva.

U staroj beogradskoj varoši, naročito na Dorćolu, oko Saborne crkve, na Kosančićevom vencu i duž nekadašnjeg glavnog grebena koji će krajem šezdesetih godina devetnaestog veka prema regulacionom planu Emilijana Josimovića postati Knez Mihailova ulica, cincarske porodice su kupovale prve placeve i umesto trošnih drvenih dućana i bondručnih kuća podizale monumentalna zdanja od opeke i kamena. Kao što je u svojoj kapitalnoj studiji zabeležio istoričar i sociolog Dušan J. Popović, bez cincarskog elementa u Beogradu, Zemunu, Pančevu i Novom Sadu nemoguće je razumeti nastanak srpske čaršije i moderne građanske klase.

Za cincarske rodove — među kojima su se isticali Kumanudi, Kiki, Igumanov, Vlajković, Zako, Antula, Leko, Paču, Sterija, Nuša i mnogi drugi — kuća u gradu nikada nije bila samo krov nad glavom ili mesto za privremeni smeštaj robe. Ona je predstavljala vidljivi znak poslovnog ugleda (kredita), porodične časti i trajne ukorenjenosti u novoj domovini. Upravo iz tog spoja trgovačke racionalnosti i duboke pravoslavne pobožnosti rodio se fenomen beogradskog zadužbinarstva, koji je najlepše palate u centru prestonice zaveštao Srpskoj kraljevskoj akademiji, Univerzitetu u Beogradu, bolnicama, sirotištima i fondovima za školovanje siromašnih đaka.

2. Neimari sa Pinda i iz zapadne Makedonije: Majstori kamena, kreča i svoda

Pre nego što su cincarski bankari i veletrgovci počeli da angažuju školovane arhitekte sa bečke i minhenske akademije, sam fizički proces zidanja javnih i privatnih građevina u obnovljenoj Srbiji bio je u rukama čuvenih cincarskih i mijačko-debarskih neimarskih tajfi. Poreklom iz kamenitih predela Pinda, Epira, Korče, Golobrda i zapadne Makedonije, ovi putujući graditelji, poznati u narodu kao „Goge“ ili „Cincari zidari“, posedovali su viševekovno iskustvo u obradi tesanog kamena, pečenju opeke, spravljanju hidrauličnog maltera i izvođenju složenih svodnih konstrukcija.

Dok je u šumadijskim selima dominiralo graditeljstvo u drvetu, cincarski majstori su u Beograd, Kragujevac, Požarevac i Šabac doneli kulturu tvrdog zidanja. Njihova organizacija rada počivala je na strogoj unutrašnjoj hijerarhiji:

• Ustabaša (protomajstor): Glavni neimar koji je ugovarao posao sa knezom, opštinom ili bogatim trgovcem, izrađivao proračun materijala i rukovodio statikom zdanja;
• Kalfa (majstor kamenorezac i zidar): Iskusni izvođač zadužen za izvođenje lukova, prozorskih okvira, podrumskih svodova i fasadnih venaca;
• Šegrti i komordžije: Mladići iz istog zavičajnog sela koji su u rano proleće kretali u pečalbu i do kasne jeseni radili na skelama, učeći zanat i tajni stručni jezik neimarskog esnafa.

„Gde god vidite u starom Beogradu duboki kameni podrum sa krstastim svodovima od opeke u kojem je vino i zimi i leti čuvalo istu hladnoću, znajte da su ga u prvoj polovini devetnaestog veka zidali majstori sa juga, navikli da grade kuće koje odolevaju i zemljotresu i požaru.“ — Iz hronike starih beogradskih esnafa, krajem 19. veka.

Ovi neimari podigli su prve beogradske carinarnice, hanove, crkvene zvonike i trgovačke magaze na Savi i Dunavu, pripremivši tehničku i zanatsku osnovu za dolazak evropskog akademizma, klasicizma i romantizma u drugoj polovini devetnaestog stoleća.

3. Velika zadužbinska zdanja: Arhitektonska mapa cincarskog dobročinstva

U drugoj polovini devetnaestog i prvim decenijama dvadesetog veka, centar Beograda dobija svoj prepoznatljivi evropski lik. Gotovo svaka ključna tačka od Kalemegdana preko Knez Mihailove do Terazija i Svetosavskog platoa čuva sećanje na zadužbine koje su podigli trgovci i intelektualci cincarskog ili mešovitog srpsko-cincarskog porekla.

Palata Nikole i Evgenije Kiki: Dom za trgovačku omladinu

Nikola Kiki (1841–1918), rodom iz čuvenog aromunskog planinskog centra Klisure u Egejskoj Makedoniji, došao je u Beograd kao siromašan mladić, a zahvaljujući izuzetnoj štedljivosti, poštenju i poslovnoj pronicljivosti postao je jedan od najuglednijih izvoznika i bankara u Kraljevini Srbiji. Zajedno sa suprugom Evgenijom Kiki (rođenom Naumović), s obzirom na to da nisu imali sopstvenog potomstva, odlučio je da celokupnu svoju pokretnu i nepokretnu imovinu ostavi Beogradu.

Njihovim testamentom osnovana je Zadužbina Nikole i Evgenije Kiki, namenjena zdravstvenoj zaštiti i školovanju siromašne trgovačke omladine. Na uglu Cetinjske i Hilandarske ulice podignuta je monumentalna Bolnica Beogradskih trgovaca (danas zgrada Zavoda za zdravstvenu zaštitu studenata i poliklinika), dok je njihova porodična kuća na uglu Knez Mihailove i ulice Kralja Petra ostala jedno od najvrednijih zdanja glavne gradske arterije.

Zadužbina Đoke Vlajkovića: Vojnik i prosvetni dobrotvor

Pukovnik Đoka Vlajković (1831–1883), sin bogatog beogradskog trgovca Todora Vlajkovića čija je porodica vodila poreklo iz južnih aromunskih krajeva, bio je jedinstvena ličnost srpskog devetnaestog veka: oficir ruske i srpske vojske, junak sa Krimskog rata (gde je u odbrani Sevastopolja izgubio nogu) i komandant u Srpsko-turskim ratovima 1876–1878. godine. Iako je ceo život proveo u vojničkoj uniformi, Vlajković je sve svoje ogromno nasledstvo na Terazijama i u centru Beograda zaveštao prosveti i Srpskoj kraljevskoj akademiji. Iz sredstava njegove zadužbine u Vlajkovićevoj ulici br. 5 podignuta je 1931. godine reprezentativna palata Zadužbine Đoke Vlajkovića, čiji su prihodi decenijama finansirali nabavku naučnih učila, štampanje udžbenika i stipendiranje darovitih studenata.

Porodica Leko i arhitektonsko uobličavanje prestonice

Porodica Leko, poreklom iz Vlaho-Klisure, dala je Srbiji čitavu plejadu naučnika, lekara, hemičara i arhitekata tokom pet generacija. Dok je dr Marko T. Leko postavio temelje moderne srpske hemije, sanitetske službe i Crvenog krsta, njegov brat Dimitrije T. Leko (1863–1914), školovan u Cirihu, Ahenu i Minhenu, postao je jedan od najznačajnijih srpskih arhitekata na prelazu vekova.

Dimitrije T. Leko projektovao je neka od najvažnijih zdanja u Beogradu:

• Novu Vojnu akademiju na uglu Nemanjine i Resavske ulice;
• Palatu Atina na Terazijama (zadužbinu trgovca Đorđa Vučoa, takođe poreklom iz južnih cincarskih krajeva), koja i danas dominira terazijskim platoom svojim neorenesansnim lukovima;
• Kuću porodice Vučo na Savi u Karađorđevoj ulici, remek-delo beogradske secesije;
• Dom Vračarske štedionice u ulici Kralja Milana.

4. Uporedni pregled najznačajnijih zadužbina i palata u Beogradu

5. Knez Mihailova ulica kao ogledalo građanske etike

Šetnja Knez Mihailovom ulicom u prvim decenijama dvadesetog veka bila je, u urbanističkom i socijalnom smislu, šetnja kroz istoriju cincarskog i srpsko-cincarskog građanskog sloja. Od kafane „Grčka kraljica“ (prvobitno „Despotov han“, u vlasništvu porodice Kumanudi) i zgrade u kojoj su radile bankarske kuće Andrejević i komp., pa sve do palata u kojima su živeli potomci porodica Antula, Bajić, Hristić, Zako i Paču, ova ulica bila je srce finansijske moći, ali i stroge građanske etike.

Unutrašnja arhitektura ovih kuća odražavala je specifičan spoj srednjoevropskog komfora i balkanske porodične tradicije: 1. Prizemlje i duboki magacini: Bili su namenjeni trgovini na veliko i malo (gvožđarska roba, kolonijalna roba, tekstil iz Mančestera i Lajpciga, menjački i bankarski poslovi); 2. Prvi sprat (piano nobile): Sadržao je prostrani salon sa stilskim nameštajem iz Beča ili Pešte, klavirom, porodičnim portretima koje su slikali Stevan Todorović, Uroš Predić ili Paja Jovanović, i bogatom kućnom bibliotekom sa knjigama na srpskom, francuskom, nemačkom i grčkom jeziku; 3. Unutrašnje dvorište i bašta: Predstavljali su tihu, zaštićenu oazu porodičnog mira u kojoj su se čuvali običaji zavičaja, pripremale tradicionalne pite i okupljala šira rodbina o krsnim slavama i velikim hrišćanskim praznicima.

U tim salonima formirana je generacija intelektualaca koja je vodila Srbiju u njeno zlatno demokratsko i kulturno doba početkom dvadesetog veka: tu je dr Lazar Paču planirao finansijsku odbranu zemlje u Carinskom ratu, tu je Kosta Kumanudi pisao rasprave iz javnog prava i pripremao modernizaciju beogradske opštine, a Jovan Dučić i Bogdan Popović vodili razgovore o estetici i evropskoj književnosti.

6. Kultura pamćenja: Zašto su zadužbine nadživele imperije i ideologije?

Fenomen zadužbinarstva među cincarskim i srpsko-cincarskim porodicama u Beogradu nije bio izraz sujete, već duboko ukorenjenog moralnog stava da je bogatstvo stečeno u zajednici zapravo zajam koji se zajednici mora vratiti. Odrasli u predanju o nekadašnjem sjaju i tragičnom stradanju Moskopolja, ovi ljudi su dobro znali koliko je materijalno bogatstvo prolazno ukoliko nije ugrađeno u prosvetu, nauku i lečenje bližnjih.

Zato su u svojim testamentima uvek navodili jasnu odredbu: da se zgrade ne smeju prodavati niti otuđivati, već da se iz njihovog zakupa večno školuju siromašni a daroviti đaci, opremaju bolnice i štampaju naučne knjige. Iako su nakon Drugog svetskog rata mnoge od ovih fondacija bile nacionalizovane i njihov rad privremeno prekinut, same građevine — od Kapetan-Mišinog zdanja i univerzitetskih biblioteka do bolničkih paviljona i palata u Knez Mihailovoj — ostale su kao neizbrisiv kameni rukopis jedne epohe.

Danas, kada podignemo pogled ka fasadama starog Beograda i pročitamo natpise uklesane u mermeru i bronzi, mi ne gledamo samo spomenike arhitekture, već svedočanstvo o tome kako je jedna mala, vredna i prosvećena zajednica ugradila svoje najbolje darove u temelje moderne srpske prestonice.

Izvori i arhivska građa

• Popović, Dušan J. (1937). O Cincarima: prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva. Beograd: Štamparija Drag. Gregorića.
• Gordić, Gordana (1995). Arhitektonsko nasleđe grada Beograda: Knez Mihailova ulica. Beograd: Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
• Sofronijević, Mira (1995). Darivali su svome otečestvu: zadužbinari i zadužbine u Srbiji. Beograd: Savremena administracija.
• Zbornik radova (2012). Cincari u Beogradu i Srbiji: kultura, arhitektura i zadužbinarstvo. Beograd: Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina“.