Glas iz albuma: Zemunska trgovačka lađa i pismo iz Trsta

1. Trgovačko pismo sa pečatom od crvenog voska (Trst, 1842)

U arhivu zemunske trgovačke porodice Georgijević sačuvano je poslovno pismo upućeno iz slobodne tršćanske luke u Zemun, sa datumom 18. oktobar 1842. godine. Pismo nosi impresivan žig habzburške carske pošte (K.K. Postamt Trieste) i neoštećen pečat u crvenom španskom vosku sa monogramom tršćanske bankarsko-trgovačke kuće „Curti & Co.” (Kurti i kompanija), čiji su vlasnici bili cincarski i grčki patriciji doseljeni iz Epira.

Pismo je upućeno gospodinu Hristiforu Georgijeviću, uglednom zemunskom trgovcu žitom i posedniku rečnih dereglija, sa sedištem u Glavnoj ulici u Zemunu. Jezik pisma je elegantan italijanski trgovački jezik — tadašnja lingua franca celokupnog Sredozemlja i Jadrana — sa završnim pozdravima na grčkom i crkvenoslovenskom jeziku.

Ovaj dokument pruža neposredan uvid u funkcionisanje složene trgovačke i finansijske osovine koja je tokom 18. i 19. veka povezivala Podunavlje sa Jadranskim morem preko Beča i Trsta.

2. Žitni transport Dunavom i Savom ka Jadranskom moru

Glavna tema pisma jeste ugovaranje velikog transporta banatskog i sremskog žita za potrebe snabdevanja habzburške carske mornarice i civilnog stanovništva u Trstu i Veneciji:

„Poštovani gospodine Georgijeviću, sa zadovoljstvom potvrđujemo prijem Vašeg cenjenog pisma od 28. prošlog meseca. Vaše dereglije natovarene prvoklasnom pšenicom iz okoline Pančeva i Vršca uspešno su prispele u rečnu luku u Sisku. Tamo je naš ovlašćeni poverenik, gospodin Dimitrije Teodorović, pregledao teret i utvrdio da je žito u savršenom stanju, suvo i čisto od korova.”

Pismo otkriva genijalni logistički put kojim se žito transportovalo u doba pre izgradnje železničkih pruga: 1. Žito se utovarivalo u Pančevu, Beogradu i Zemunu na velike drvene dereglije; 2. Dereklije su vučene uzvodno rekom Savom, uz pomoć konjskih i volovskih zaprega na obali, sve do Siska i Karlovca; 3. U Karlovcu se teret pretovarao na volovska kola i prevozio preko surovih planina Gorskog kotara čuvenim kamenim drumovima (Lujzijana i Karolina) direktno do morskih luka u Rijeci i Trstu; 4. U Trstu se žito skladištilo u masivnim lučkim silosima Borga Terezijana i tovarilo na prekookeanske jedrenjake.

3. Menični promet i osiguranje tereta

U pismu se detaljno razmatraju finansijski instrumenti koji svedoče o savremenom nivou bankarskog poslovanja zemunskih i tršćanskih Cincara:

„U skladu sa našim prethodnim dogovorom, za isporučeni tovar od 2.400 merica pšenice izdali smo na Vaše ime menicu u iznosu od 12.500 srebrnih forinti (florin) sa rokom dospeća od 90 dana, naplativu preko bečke banke barona Gavrila Sine. Menicu možete odmah eskontovati kod Vašeg bankara u Zemunu ili Pešti.”

Posebno je zanimljiv pasus koji se odnosi na pomorsko i rečno osiguranje:

„Celokupan teret bio je osiguran kod tršćanskog osiguravajućeg društva Assicurazioni Generali na puni iznos vrednosti robe, uz premiju od 1,5 procenata. Pošto je plovidba Savom protekla bez havarija i nasukavanja, ugovorena suma biće u celosti prebačena na Vaš tekući račun.”

4. Porodične veze preko mora i planina

Pored suvih trgovačkih cifara i kamata, pismo sadrži i topli lični ton koji svedoči o neraskidivim rodbinskim i kumovskim vezama koje su spajale cincarsku zajednicu:

„Moj dragi kume Hristifore, moja supruga Elena i deca šalju najsrdačnije pozdrave Tvojoj cenjenoj porodici. Tvoj sin Petar, koji se nalazi na trgovačkoj praksi u našoj kancelariji u Trstu, izuzetno dobro napreduje. Savladao je osnove dvostrukog knjigovodstva, tečno govori italijanski i francuski jezik, i svi ga u luci poštuju zbog njegove vrednoće i skromnosti. Možeš biti ponosan na njega — biće izvrstan poslenik i dostojan naslednik Tvoje trgovačke kuće.”

Pošiljalac takođe obaveštava kuma da mu trgovačkim karavanom šalje poseban lični dar:

• Jedno burence starog vina sa ostrva Samos;
• Dve kutije kandiranog voća i badema iz Sicilije;
• Najfiniji engleski štof za zimski kaput;
• Paket crkvenih sveća od čistog pčelinjeg voska osveštanih u pravoslavnoj crkvi Svetog Spiridona na Trgu Ponte Roso u Trstu.

5. Značaj tršćansko-zemunske veze za modernizaciju Srbije

Ovaj sačuvani dokument iz 1842. godine predstavlja dragoceno svedočanstvo o ulozi Cincara kao kulturnih i ekonomskih posrednika. Povezujući austrougarski Trst — najnapredniju slobodnu luku tog doba — sa pograničnim Zemunom i ustaničkom Srbijom kneza Aleksandra Karađorđevića, ove trgovačke porodice nisu prenosile samo žito, so i pamuk.

One su prenosile:

• Moderne pravne koncepte trgovačkog prava i ugovorne discipline;
• Ideje građanske emancipacije i prosvećenosti;
• Sredstva kojima su se u Srbiji podizale prve škole, štampale prve knjige i finansirali prvi moderni industrijski pogoni.

Zemunska kuća Georgijevića i tršćanska palata Kurti stajale su na krajevima istog mosta koji je spajao Balkan sa modernim svetom.

Izvori i bibliografija

• Dabižić, Miodrag: Trgovački odnosi Zemuna i Trsta u prvoj polovini XIX veka, Godišnjak grada Beograda, knj. XXI, 1974.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Faber, Eva: Trieste: Il porto dell'Impero (1719–1860), Trieste, 1995.
• Arhiv grada Zemuna: Fond Magistrata slobodnog vojnog komuniteta Zemun (1800–1870).
• Kahl, Thede: Aromanian and Greek Merchants in the Adriatic, Austrian Academy, 2005.