Jovan Sterija Popović: Otac srpske drame i večni motiv Kir Janje

1. Poreklo porodice Popović i trgovački Vršac

Otac srpske drame, prvi moderni komediograf i jedan od najvažnijih graditelja institucija prosvete i kulture u Kneževini Srbiji, Jovan Sterija Popović, rođen je 13. januara 1806. godine u Vršcu, u bogatoj građanskoj porodici koja je personifikovala uspon srpsko-cincarskog staleža u Južnoj Ugarskoj. Njegov otac, Sterija Popović (čije ime potiče od aromunskog imena Steriu ili Asterios, što na aromunskom i grčkom jeziku označava čvrstinu, postojanost i zvezdani sjaj), bio je cincarski trgovac koji se u bogati vinogradarski Vršac doselio sa juga — prema predanju iz Soluna ili sa planinskog masiva Pinda.

Sterija stariji bio je tipičan predstavnik patrijarhalnog aromunskog trgovačkog soja u Habzburškoj monarhiji: čovek od gvozdene radne discipline, besprekornog tefterskog računa, štedljiv do fanatizma, ali duboko privržen svojoj porodici i pravoslavnoj crkvenoj opštini. U Vršcu je vodio prostranu radnju kolonijalne robe, gvožđarije, voska, vina i koža. Njegova supruga, majka budućeg pisca, bila je Julijana Bajić, ćerka čuvenog srpskog slikara Nikole Bajića. Julijana je bila žena retke načitanosti i inteligencije, koja je tečno govorila i čitala nekoliko jezika, pisala stihove i prva u svom sinu Jovanu prepoznala iskru pesničkog talenta.

Mladi Jovan je odrastao u dvojezičnom, kosmopolitskom okruženju varoši u kojoj su se preplitali srpski, aromunski, nemački, mađarski i latinski govor. Krhkog zdravlja od najranijeg detinjstva, povučen i sklon samoposmatranju, mališan nije pokazivao nikakav dar za očeve trgovačke vage i poslove. Umesto očevog dućana, izabrao je knjigu: završio je osnovnu školu u Vršcu, a potom gimnazijsko obrazovanje nastavio u Temišvaru i Pešti. Pravne nauke i filozofiju studirao je u Kežmarku u Slovačkoj, gde se upoznao sa modernim evropskim idejama prosvetiteljstva, rimskim pravom i klasičnom helenskom i rimskom književnošću.

2. Kir Janja: Arhetip trgovačkog egzistencijalizma i straha

Godine 1837. Sterija objavljuje svoje najpoznatije i najizvođenije dramsko remek-delo — komediju Tvrdica (opštepoznatu pod imenom glavnog junaka Kir Janja). Ovaj komad predstavlja jedan od ugaonih kamena srpske i južnoslovenske književnosti, delo koje se s pravom meri sa Molijerovim Tvrdicom (L'Avare) i Plautovom Aulularijom, ali koje nosi sasvim jedinstven, duboko autentičan balkansko-cincarski istorijski i socijalni kontekst.

Lik Kir Janje u srpskoj književnoj kritici često je površno tumačen kao puka karikatura patološke škrtosti. Međutim, dublja analiza otkriva da je Sterija stvorio lik tragične kompleksnosti. Janja je cincarsko-grčki trgovac u panonskoj provinciji koji živi u neprekidnom, egzistencijalnom strahu od propasti, požara, razbojnika, devalvacije novca i gladi. U vekovima nesigurnosti pod tuđim carstvima novac je za Cincare bio jedina garancija opstanka, fizičke sigurnosti i porodičnog dostojanstva. Kada taj odbrambeni mehanizam preraste u opsesiju, nastaje Janjina lična drama u kojoj gubi osećaj za ljubav prema kćeri Katisi i supruzi Jucu.

Sterija je u ovom delu ostvario i antologijsku jezičku majstoriju: Janjin govor je virtuozni amalgam srpskog, aromunskog i grčkog jezika, protkan trgovačkim terminima, meničnim frazama i izrekama („Mišo, Mišo, skloni taj sveća, troši se loj bez potreba!”). Taj jezički sloj ne služi samo za izazivanje smeha kod publike, već dokumentuje stvaran proces akulturacije i preplitanja etničkih zajednica u Vojvodini 19. veka.

3. Pokondirena tikva, Rodoljupci i satira malograđanštine

Sterijin dramski opus predstavlja celovitu sociološku vivisekciju srpskog građanskog društva u nastajanju. Njegove ključne komedije obuhvataju:

• Pokondirena tikva (1838): Kroz lik Feme, opančareve udovice koja pod uticajem nemačkih i francuskih modnih pomodarstava pokušava da pobegne od svog zanatskog porekla i pretvori se u aristokratkinju, Sterija je izvrgao bespoštednom ruglu snobizam i površnu modernizaciju provincije. Fema je simbol balkanskog skorojevića koji menja odelo, ali zadržava neotesanu dušu.
• Rodoljupci (napisani 1853, objavljeni posthumno): Jedna od najmračnijih, najhrabrijih i najbespoštednijih političkih satira ikada napisanih na slovenskom jugu. Podstaknut krvavim događajima Mađarske bune i revolucije 1848/49. godine u Banatu, Sterija je kroz likove Žutilova, Lepršića i Šerbulića razobličio fenomen ratnih profitera i lažnih rodoljuba koji se zaklinju u narod, oltar i otadžbinu samo da bi pljačkali magacine, delili plen i uvećavali sopstvene račune.
• Laža i paralaža (1830) i Zla žena (1838): Rane komedije naravi u kojima pisac kritikuje provincijsku naivnost, sujeverje, neobrazovanost i manipulaciju, vođen čvrstom prosvetiteljskom idejom da teatar mora biti lečilište ljudskih mana.

4. Graditelj države: Sterijino doba u Kneževini Srbiji (1840–1848)

Godine 1840, kao priznati pravnik i književnik, Sterija prelazi u Beograd na poziv ustavobraniteljske vlade Kneževine Srbije. Njegov boravak u oslobođenoj Srbiji, koji je trajao punih osam godina, predstavlja zlatno doba u izgradnji modernih prosvetnih i kulturnih institucija srpskog naroda. Obavljajući dužnost profesora prirodnog prava na beogradskom Liceju (preteči Univerziteta), a zatim i načelnika Ministarstva prosvete (položaj ravan ministarskom), Sterija je ostvario podvige epohalnih razmera: 1. Osnivanje Narodnog muzeja u Beogradu (1844): Sterija je doneo prve zakonske uredbe o zaštiti kulturnih starina, spomenika i arheoloških nalaza, položivši lično temelj prve muzejske zbirke u Srbiji. 2. Društvo srpske slovesnosti (1841): Zajedno sa Atanasijem Nikolićem bio je glavni inicijator i pisac prvog ustava ovog društva, koje je predstavljalo direktnu preteču današnje Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU). 3. Prvi sveobuhvatni Zakon o školama (1844): Izradio je detaljan školski ustav kojim je definisao trostepeni sistem obrazovanja (osnovne škole, polugimnazije i gimnazije, Licej), propisao nastavne planove i sam napisao prve školske udžbenike iz retorike, fizike i prirodnog prava. 4. Teatar na Đumruku (1841): U nekadašnjem carinskom magacinu na savskom pristaništu pokrenuo je prvo stalno beogradsko pozorište, za koje je lično pisao istorijske tragedije (Smrt Stefana Dečanskog, Vladislav, Miloš Obilić) i komedije, režirao predstave i obučavao prve srpske glumce.

5. Povratak u Vršac, melanholija i pesničko zaveštanje (Davorje)

Razočaran političkim intrigama, stalnim podmetanjima birokratskih krugova u Beogradu i opštim nerazumevanjem za njegove reformske napore, Sterija 1848. godine podnosi ostavku i vraća se u rodni Vršac. Tamo provodi poslednje godine u osami i fizičkoj nemoći, suočen sa teškim hroničnim oboljenjem pluća.

U toj stvaralačkoj tišini nastaje njegovo pesničko remek-delo — zbirka misaone i elegične poezije Davorje (1854). U antologijskim pesmama kao što su Čovek, Spomen putovanja, More i Nadgrobije samom sebi, Sterija se uzdiže do metafizičkih visina, progovarajući o prolaznosti ljudskih poduhvata, iluzornosti slave i kosmičkoj usamljenosti čoveka.

Preminuo je 10. marta 1856. godine u Vršcu, gde je i sahranjen na pravoslavnom groblju. Celokupnu svoju zamašnu imovinu zaveštao je u fondove za stipendiranje siromašnih đaka i pomoć udovicama. Danas njegovo ime nosi najznačajniji nacionalni festival pozorišne umetnosti — Sterijino pozorje u Novom Sadu — kao i brojne škole i kulturna društva. Njegov život i delo ostaju blistavo svedočanstvo o tome kako je cincarski koren oplemenio i podigao na evropski nivo temelje srpske književnosti i prosvete.

Izvori i bibliografija

• Popović, Jovan Sterija: Celokupna dela, priredio prof. dr Mladen Leskovac, Matica srpska, Novi Sad, 1960.
• Popović, Jovan Sterija: Davorje i druge pesme, Srpska književna zadruga, Beograd, 1954.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Živković, Dragiša: Sterijina dramaturgija i evropski kontekst, Književna istorija, Beograd, 1976.
• Đorđević, Vladimir R.: Prilozi biografiji Jovana Sterije Popovića, Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu, 1936.