Od kućnog praga do drugog grada: Hronika seobe iz Neveske na beogradski Dorćol

1. Neveska na planini Vitsi: Kameno gnezdo cincarskih zlatara

Visoko u vrletima planine Vitsi (Vernon), na nadmorskoj visini od preko 1.350 metara u Zapadnoj Makedoniji (današnji Nymfaio u Grčkoj), leži Neveska — jedno od najslikovitijih i najbogatijih cincarskih planinskih naselja. Vekovima skrivena od glavnih vojnih drumova, opasana gustim bukovim šumama i nepristupačnim liticama, Neveska je bila pravo kameno utočište.

Kuće u Neveski nisu bile obične seoske kolibe; to su bili pravi mali kameni utvrđeni konaci, građeni na tri i četiri sprata od sivog klesanog granita, sa debelim zidovima, puškarnicama u prizemlju i krovovima pokrivenim teškim kamenim pločama (skrilje). Enterijeri su bili opremljeni po uzoru na zapadnoevropske salone, sa drvorezbarskim tavanicama koje su izradili majstori debarske i kruševske škole, kaminima sa reljefima i uvezenim porcelanom.

Neveska je bila svetski poznata po svojim kujundžijama, filigranistima i trgovcima srebrom. Majstori iz Neveske su držali monopol na izradu srebrnih tabakera, crkvenih kandila, okova za jevanđelja, a posebno ženskih ukrasnih pojaseva i kopči — pafti. Trgovci iz Neveske imali su razvijenu mrežu filijala u Solunu, Carigradu, Aleksandriji, Odesi, Beču, a posebno u Beogradu.

2. Pritisak istorije i razlozi za seobu ka Beogradu

Tokom druge polovine 19. veka, položaj hrišćanskog stanovništva u turskim vilajetima Makedonije postajao je sve nesnosniji. Slabljenje centralne vlasti Porte dovelo je do pojave naoružanih razbojničkih bandi (kačaka), koje su ucenjivale bogate cincarske porodice, otimale decu radi otkupa i palile letnjikovce. Istovremeno, oslobođena Kneževina Srbija, a posebno njen glavni grad Beograd, doživljavala je nezapamćen privredni procvat.

Srbiji su bili preko potrebni pismeni, preduzimljivi ljudi, iskusni trgovci sa međunarodnim vezama i zanatlije koje su znale da obrađuju plemenite metale i organizuju novčani promet. Privučeni verskom slobodom, pravnom sigurnošću i povoljnim poreskim olakšicama koje je nudila vlada kneza Mihaila Obrenovića, desetine nevešćanskih porodica — među kojima i rodovi Kiki, Šoštarić, Kumanudi, Spirta, Čolak-Antić i dr. — pakuju svoje pokretne dragocenosti i kreću na dugi put ka severu.

3. Karavan preko Vardarske kotline i dolazak na Dorćol

Seoba jedne nevešćanske porodice u Beograd u 19. veku bila je složen i opasan poduhvat koji je trajao nedeljama. Putovalo se na konjima: teške drvene škrinje okovane gvožđem (sanduci) tovarene su na tovarne konje (kiridžijski soj). U škrinjama se prenosilo porodično srebro, zlatni dukati ušiveni u postave gunjeva, tapije, crkvene knjige na grčkom i aromunskom jeziku, i najfinija svečana nošnja od crvene i modre kadife.

Karavanska ruta je vodila niz planinske padine do Bitolja, zatim preko Prilepa i Velesa duž Vardara do Skoplja i Vranja, gde se prelazila tadašnja tursko-srpska granica. Prelazak granice kod Ristovca značio je ulazak u slobodnu zemlju:

„Kada smo ugledali srpsku stražaru i zastavu sa dvoglavim orlom, otac je zaustavio konja, sišao na zemlju, prekrstio se i poljubio busen trave. Znali smo da su turski zulumi i strah od noćnih upada ostali iza nas.” — beleži u svojim memoarima jedan nevešćanski doseljenik.

Stigavši u Beograd, doseljenici iz Neveske naseljavali su se gotovo isključivo na Dorćolu i trgovačkom kvartu Zerek (današnja Ulica kralja Petra, Uzun Mirkova, Cara Dušana i Jevrejska ulica). Tu, u senci Saborne crkve i u neposrednoj blizini savskog i dunavskog pristaništa, formirala se kompaktna, ali prema svima otvorena trgovačka kolonija.

4. Dorćolski dućani i integracija u beogradsko građanstvo

Na Dorćolu su Nevešćani otvorili zlatarske i kujundžijske radnje, manufakturne magacine i menjačnice. Njihovi dućani bili su besprekorno uređeni: na ulazu je visio mesingani zvončić, unutra su se nalazili stakleni pultovi sa somotskim jastučićima na kojima su blistali filigranski broševi, prstenje i srebro.

Iako su u kućnom krugu još uvek govorili aromunskim jezikom i negovali sećanje na snežne zime na planini Vitsi, integracija ovih porodica u srpsko društvo tekla je zapanjujućom brzinom:

• Njihovi sinovi upisivali su Veliku školu i Licej, studirali u Parizu, Gracu i Beču, i postajali profesori, inženjeri, oficiri i ministri;
• Kćeri su se udavale za srpske oficire, sudije i profesore, unoseći u beogradske domove rafiniranu kulturu gradskog bidermajera, veštinu pripremanja komplikovanih mediteranskih jela i ljubav prema klasičnoj muzici;
• Nevešćani su bili među najizdašnijim dobrotvorima beogradskih sirotišta, Kola srpskih sestara i pevačkog društva „Kornelije Stanković”.

5. Tragovi koji ne blede

Danas je Neveska (Nymfaio) pretvorena u jedan od najlepših etno-muzejskih centara Grčke, gde su restaurirani monumentalni kameni konaci starih zlatara. Na pročeljima mnogih od tih kuća i danas stoje uklesana imena i godine gradnje koje svedoče o njihovim vlasnicima koji su vek proveli u Beogradu.

Istovremeno, na beogradskom Dorćolu i Novom groblju, grobnice porodica doseljenih iz Neveske stoje kao spomenik jedne uzvišene kulturne simbioze: priče o ljudima koji su sa kamenog vrha balkanske planine poneli samo svoj zanat, poštenje i veru, i njima pomogli da se stvori sjaj modernog evropskog Beograda.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Kahl, Thede: Nymfaio (Neveska) - Geschichte und traditionelle Architektur einer aromunischen Gemeinde, Vienna, 2000.
• Nenadović, Slobodan: Arhitektura starog Dorćola i zerečka čaršija, Godišnjak grada Beograda, knj. XIV, 1967.
• Đorđević, Tihomir R.: Naš narodni život, knj. I–X, Beograd, 1930–1934.
• Istorijski arhiv Beograda: Kartoteka žitelja varoši Beograda (1850–1914).