Porodica Kumanudi: Od egejskih trgovačkih lađa do beogradske opštine i ministarstava

1. Poreklo sa Egeja i dolazak u oslobođeni Beograd

Porodica Kumanudi zauzima jedno od najuglednijih i najuticajnijih mesta u istoriji izgradnje modernog Beograda, srpske visoke politike, akademskih pravnih nauka, diplomatije i bankarstva. Poreklom iz stare aromunsko-grčke trgovačke loze koja je vekovima posedovala sopstvene trgovačke jedrenjake i poslove na Egejskim ostrvima (posebno na ostrvu Androsu) i u velikim osmanskim trgovačkim centrima poput Jedrena i Carigrada, Kumanudiji su krajem 18. veka krenuli ka severu kontinenta.

U Beograd su stigli u prvim decenijama 19. veka, upravo u sudbonosnom periodu kada se mlada Kneževina Srbija, pod vođstvom kneza Miloša Obrenovića, oslobađala viševekovne osmanske feudalne uprave i stvarala temelje modernog evropskog građanskog poretka. Rodonačelnik beogradske grane, Jovan Kumanudi (1804–1866), bio je preduzimljiv poslenik i trgovac širokih vidika koji je odmah shvatio geostrateški značaj Beograda na ušću Save u Dunav.

Nastanio se na Dorćolu, u tadašnjem trgovačkom srcu grada zvanom Zerek (u zoni današnje Ulice kralja Petra i Cara Dušana). Jovan je otvorio veliku trgovačku kuću, menjačnicu i magacine. Brzo je naučio srpski jezik, oženio se Marijom Nikolić, kćerkom uglednog beogradskog trgovca, i postao jedan od ključnih finansijera prvih javnih i komunalnih radova u prestonici. Uživao je nepodeljeno poverenje kneza Miloša i kneza Mihaila Obrenovića, učestvujući u osnivanju prvih domaćih novčanih zavoda i Srpske trgovačke omladine.

2. Dr Kosta Kumanudi: Gradonačelnik koji je preobrazio Beograd

Najpoznatija, najplodnija i najmarkantnija ličnost ove porodice bio je Jovanov unuk, dr Kosta Kumanudi (1874–1962). Rođen u Beogradu, Kosta je odrastao u atmosferi duboke privrženosti srpskoj državnoj ideji i evropskoj građanskoj kulturi. Završio je Prvu beogradsku gimnaziju sa odličnim uspehom, a potom diplomirao prava na Velikoj školi. Svoje obrazovanje nastavio je u Parizu, gde je na prestižnom Pravnom fakultetu (Faculté de Droit de Paris) odbranio doktorsku disertaciju iz oblasti javnih finansija i budžetskog prava.

Po povratku u Beograd, dr Kosta Kumanudi postaje redovni profesor javnog prava i finansija na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Međutim, njegove izuzetne organizacione sposobnosti ubrzo ga uvode u najviše sfere državne uprave:

• Ministar finansija Kraljevine SHS (1921–1922): U haotičnim godinama nakon Prvog svetskog rata, Pašić mu poverava resor državnih finansija. Kumanudi je izveo epohalni poduhvat: sproveo je komplikovanu unifikaciju valuta, zamenivši stotine miliona obezvređenih austrougarskih kruna u stabilne dinare, čime je spasao privredu od hiperinflacije. Na američkom finansijskom tržištu ugovorio je čuveni Blerov zajam, čime su obezbeđena sredstva za obnovu razorenih železničkih pruga, mostova i fabrika u celoj zemlji.
• Gradonačelnik (predsednik Beogradske opštine, 1926–1929): Kumanudijev mandat na čelu prestonice ostao je upamćen kao „zlatno doba izgradnje modernog Beograda”. Beograd je do tada u velikoj meri još uvek ličio na oronulu osmansku varoš sa kaldrmom od turskog loma, bez kanalizacije i sa otvorenim jarkovima. Kumanudi je sproveo urbanističku revoluciju:

1. Započeo je izgradnju modernog gradskog vodovoda i crpne stanice na Makišu; 2. Izgradio je preko 100 kilometara podzemne kanalizacione mreže; 3. Asfaltirao je sve glavne gradske saobraćajnice (Terazije, Ulicu kralja Milana, Knez Mihailovu); 4. Izgradio je novu reprezentativnu Palatu Beogradske opštine (zgradu današnje Skupštine grada na Trgu Nikole Pašića); 5. Postavio je monumentalni Meštrovićev spomenik „Pobednik” na Kalemegdanskoj tvrđavi u oktobru 1928. godine povodom desetogodišnjice proboja Solunskog fronta, hrabro odolevsši napadima konzervativnih salonskih krugova koji su se zgražavali nad nagom muškom figurom; 6. Položio je kamen temeljac za zgradu Narodne skupštine i obezbedio zemljište i sredstva za podizanje Univerzitetske biblioteke „Svetozar Marković”.

3. Pravna teorija, diplomatija i parlamentarizam

Dr Kosta Kumanudi bio je jedan od vodećih pravnih mislilaca Kraljevine Jugoslavije. Njegove fundamentalne naučne monografije i udžbenici — Osnove finansijskog prava, Budžetsko pravo i Administrativna decentralizacija — predstavljali su standardnu univerzitetsku literaturu iz koje su se decenijama obrazovali srpski pravnici, sudije i državni službenici.

Kao ubedljivi govornik i lider Demokratske stranke (a kasnije Jugoslovenske radikalne zajednice), biran je za narodnog poslanika u više saziva, a potom i za predsednika Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije. Na toj funkciji pokazao je visoke parlamentarne manire, insistirajući na poštovanju Poslovnika i pravu opozicije na reč. U diplomatiji je predstavljao Kraljevinu na zasedanjima Društva naroda u Ženevi, zalažući se za mirovne ugovore, kolektivnu bezbednost na Balkanu i jačanje Balkanskog pakta.

Njegov brat bio je priznati inženjer i arhitekta koji je projektovao niz stambenih vila u Beogradu, dok su članovi šire porodice Kumanudi držali visoke položaje u Narodnoj banci i diplomatskoj službi.

4. Teška ratna iskušenja i posleratna politička osuda

Kao ubeđeni demokrata, legalista i građanski intelektualac, Kosta Kumanudi je tokom Drugog svetskog rata odbio svaki vid političke saradnje sa fašističkim okupacionim vlastima i Nedićevom upravom. Živeo je u okupiranom Beogradu povučeno, odbijajući da potpiše „Apel srpskom narodu”.

Međutim, dolaskom nove revolucionarne komunističke vlasti 1944. godine, Kumanudi — kao simbol predratnog monarhističkog poretka, građanske klase i kapitalizma — postaje meta montiranih političkih procesa. Uhapšen je krajem 1945. godine i izveden pred Vojni sud u Beogradu. Osuđen je na višegodišnju robiju uz prinudni rad, gubitak svih građanskih prava i potpunu konfiskaciju celokupne imovine: oduzete su mu porodične nekretnine, kuća, akcije i bogata lična pravna biblioteka.

Nakon izdržane kazne u zatvoru u Sremskoj Mitrovici, ostareli i bolesni profesor vratio se u Beograd, gde je živeo u iznajmljenoj sobici, u potpunom siromaštvu, izdržavajući se od prevoda i pomoći starih prijatelja. I u najtežim danima sačuvao je nepokolebljivo gospodstvo, smirenost i vedrinu duha.

5. Smrt, rehabilitacija i istorijska pravda

Dr Kosta Kumanudi preminuo je 27. novembra 1962. godine u Beogradu u 88. godini života. Sahranjen je u porodičnoj grobnici na Novom groblju u krugu najbližih poštovalaca i rodbine.

Istorijska pravda stigla je četiri i po decenije kasnije. Dana 25. aprila 2008. godine, Okružni sud u Beogradu doneo je pravosnažno rešenje o punoj rehabilitaciji dr Koste Kumanudija. Sud je utvrdio da je presuda iz 1945. godine bila politički i ideološki motivisana, doneta bez zakonitog dokaznog postupka, i proglasio je ništavom od trenutka njenog donošenja.

Danas ime Koste Kumanudija stoji u prvom redu graditelja srpske prestonice, pored imena Miloša Savčića i Vlade Ilića. Njegova porodična hronika ostaje trajni spomenik cincarskog naroda koji je sopstveno znanje, imetak i život ugradio u same temelje slobodnog, evropskog i modernog Beograda.

Izvori i bibliografija

• Kumanudi, Kosta: Memoari, priredio akademik prof. dr Dragoljub Živojinović, Srpska književna zadruga, Beograd, 2001.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Drugo dopunjeno izdanje, Beograd, 1937.
• Jovanović, Slobodan: Političke i pravne rasprave, knj. I–III, Izdavačko preduzeće Geca Kon, Beograd, 1932.
• Grol, Milan: Iz predratne Srbije: Uspomene i ogledi, Srpska književna zadruga, Beograd, 1939.
• Istorijski arhiv Beograda: Fond Uprave grada Beograda i Poglavarstva grada Beograda (1920–1935).
• Stojančević, Vladimir: Srpsko građansko društvo i aromunska zajednica u 19. i 20. veku, Istorijski institut, Beograd, 1998.