Porodica Spirta: Trgovačka dinastija, plemićka titula i gotska palata u Zemunu

1. Poreklo iz Klisure i uspon na granici dvaju carstava

Trgovačka dinastija Spirta predstavlja jedan od najsjajnijih, ali i najdramatičnijih primera aromunskog građanskog uspona u Srednjoj Evropi. Porodica potiče iz čuvenog cincarskog planinskog naselja Klisura (Vlahoklisoura), smeštenog u vrletima planine Murič u Zapadnoj Makedoniji (današnja Grčka). Nakon što su osmanski feudalni sukobi, anarhija janičarskih odmetnika i razbojnički upadi krajem 18. veka razorili bezbednost karavanskih puteva, porodica Spirta se u talasu velikih seoba uputila na sever, preko Save i Dunava, tražeći trajno utočište i pravnu sigurnost na teritoriji Habzburške monarhije.

Kao novo porodično sedište izabrali su Zemun — tada ključni pogranični grad Vojne granice (Militärgrenze), koji je funkcionisao kao glavni sanitarni, carinski i trgovački karantin (Kontumaz) za celokupan promet roba i putnika između Osmanskog carstva i Srednje Evrope. Zemun je pružao izuzetne strateške pogodnosti: pod strogim habzburškim zakonodavstvom, uz garantovanu slobodu pravoslavnog ispovedanja i zaštitu privatnog vlasništva, cincarske porodice su ovde mogle bezbedno da plasiraju svoj trgovački kapital.

Rani rodonačelnici porodice u Zemunu, braća Petar i Jovan Spirta, uložili su znatna sredstva u rečni transport, magacine i trgovinu na veliko. Povezujući trgovačke rute koje su polazile iz Soluna, Bitolja, Seresa i Niša, preko Beograda i Zemuna ka Pešti, Beču i Trstu, Spirte su ubrzo izgradile trgovačko carstvo. Trgovali su vlaškim i moravskim žitom, pčelinjim voskom, goveđim i ovčijim kožama, pamukom iz Tesalije, vinom i manufakturnom robom. Bili su među osnivačima i najvećim darodavcima zemunske pravoslavne crkvene opštine i hrama Svetog Oca Nikolaja (Nikolajevske crkve), gde se u priprati i na ikonostasu i danas nalaze njihove porodične grobnice, darovani sveti sasudi i ikone sa ktitorskim zapisima na grčkom i crkvenoslovenskom jeziku.

2. Plemstvo i priznanje habzburškog dvora

Zahvaljujući izuzetnim zaslugama u snabdevanju carske habzburške vojske tokom burnih godina Napoleonovih ratova, kao i velikim novčanim prilozima za suzbijanje epidemija kuge i kolere u pograničnom pojasu, porodica Spirta stiče najviši društveni ugled. Godine 1856. car Franc Jozef I dodeljuje Pavlu Spirti i njegovim direktnim naslednicima nasledno austrijsko plemstvo sa predikatom „od Klisure” (Spirta von Klisura), uz raskošnu carsku povelju i grbovnicu.

Porodični grb porodice Spirta bio je pravo likovno svedočanstvo njihovog istorijskog puta: na štitu su dominirali simboli pravoslavnog krsta, Merkurovog trgovačkog štapa (kaduceja) obavijenog zmijama, rečnih talasa Dunava i snežnih planinskih vrhova zavičajne Klisure.

Pavle Spirta bio je ličnost izuzetne erudicije: govorio je tečno aromunski, grčki, nemački, francuski i srpski jezik. Održavao je stalnu prepisku sa vodećim privrednicima i intelektualcima svoga doba, ulagao znatne sume u osnivanje srpskih građanskih škola i stipendiranje talentovanih mladića. Njegov sin Đorđe Spirta nastavio je i proširio porodični posao: postao je glavni predstavnik uglednih bečkih i tršćanskih osiguravajućih društava (Assicurazioni Generali i Riunione Adriatica di Sicurtà), član gradskog magistrata i jedan od najuglednijih zemunskih patricija.

3. Palata Spirta u Zemunu: Arhitektonsko remek-delo neogotike

Najveličanstveniji i najtrajniji materijalni spomenik ove loze jeste čuvena Palata Spirta, smeštena u Glavnoj ulici broj 9 u Zemunu. Ovu raskošnu porodičnu rezidenciju podigao je Dimitrije Spirta oko 1855. godine prema projektu uglednog bečkog arhitekte Hajnriha fon Ferstela (autora bečke Zavetne crkve Votivkirche, zgrade Univerziteta u Beču i niza palata na čuvenom Ringštraseu).

Palata Spirta predstavlja apsolutni unikat u celokupnoj arhitekturi 19. veka na tlu današnje Srbije:

• Arhitektonski stil: Zdanje je podignuto u stilu cvetne bečke pseudo-gotike (neogotike), što je predstavljalo radikalan raskid sa do tada dominantnim bidermajerom i barokom u Panoniji. Fasada je ukrašena kamenim šiljatim lukovima, profilacijama oko prozora, floralnim konzolama i monumentalnim stepeništem sa ogradom od livenog i kovanog gvožđa.
• Raskošni enterijer: Unutrašnjost palate bila je opremljena po najvišim standardima carske aristokratije Beča. Zidovi salona bili su presvučeni reljefnim tapetama od presovane kože sa zlatotiskom dopremljenim iz Brisela; krovne tavanice ukrašene su duborezom i gipsanim rozetama; kamini u salonima izgrađeni su od retkog belog kararskog mermera; a kristalni lusteri uvezeni su direktno sa venecijanskog ostrva Murano.
• Intarzijski parket bez premca: Posebnu muzejsku dragocenost predstavlja pod u svečanim salonima sprata — intarzijski parket izrađen od osam različitih vrsta plemenitog drveta (orah, hrast, javor, mahagoni, kruška, jasen, tisa i palisander). Parket je složen u komplikovane geometrijske rozete i optičke iluzije, a izradili su ga vrhunski bečki dvorski stolari. Takav nivo izrade u to vreme mogao se sresti jedino u carskim bečkim dvorcima Hofburg i Šenbrun.

Nakon obimnih restauratorskih radova, palata je danas zakonom zaštićena kao spomenik kulture od velikog značaja, i u njoj se nalazi stalna postavka Zavičajnog muzeja Zemuna.

4. Društveni život i dobrotvorni rad zemunskih Cincara

Dom porodice Spirta bio je epicentar društvenog, kulturnog i humanitarnog života Zemuna tokom druge polovine 19. veka. U njihovim salonima okupljali su se austrijski vojni komandanti, srpski ministri koji su dolazili iz Beograda preko reke, ugledni književnici i strani putopisci. Spirte su bile poznate po diskretnom, ali izdašnom milosrđu:

• Svake zime porodica je obezbeđivala ogrev i brašno za stotine najugroženijih zemunskih porodica, bez obzira na njihovu veroispovest i nacionalnost;
• Finansirali su rad pravoslavnog pevačkog društva i Srpske građanske čitaonice u Zemunu;
• Osnovali su stalni porodični fond pri zemunskom Magistratu za miraze siromašnih devojaka koje nisu imale sredstava za udaju;
• Zaveštali su značajne sume pravoslavnim manastirima na Fruškoj gori (posebno manastiru Fenek i Krušedol), kao i crkvama u zavičajnoj Klisuri na Pindu.

5. Tragični zalazak loze: Od blagostanja do tihog nestanka

Uprkos basnoslovnom imetku, plemićkim titulama i univerzalnom poštovanju sugrađana, istorijska sudbina porodice Spirta nosi dubok, gotovo antički trag prolaznosti. Đorđe Spirta preminuo je u punoj muževnoj snazi 1885. godine, ostavivši iza sebe suprugu Sofiju Georgijević i mladog sina jedinca Dimitrija.

Mladi Dimitrije Spirta, poslednji muški izdanak ove slavne loze, odrastao je u atmosferi bezbrižnog materijalnog obilja u salonima Beča i Zemuna. Za razliku od svojih predaka koji su provodili život u trgovačkim karantinima, na rečnim dereklijama i uz teftere, Dimitrije nije nasledio trgovački nerv, upornost i štedljivost starih Klisuraca. Prepustio se raskošnom, ekscentričnom i rasipničkom životu na mondenskim mestima Evrope: zime je provodio u kockarnicama Monte Karla i salonima Nice, leta na švajcarskim jezerima, trošeći porodične rente na skupe automobile, konjičke trke i raskošne zabave.

U roku od svega tri decenije, nesavesnim ulaganjima, hipotekama i nekontrolisanim zaduživanjem, celokupna nepokretna i pokretna imovina porodice bila je rasprodata ili založena bankama. Dimitrije Spirta preminuo je 1916. godine u emigraciji, u teškoj oskudici, sam i bez direktnih potomaka. Sa njim se ugasila jedna od najfascinantnijih trgovačkih dinastija koja je spajala visove Pinda sa sjajem Srednje Evrope.

Palata u Glavnoj ulici u Zemunu i danas svedoči o veličini porodice Spirta. Svaki kameni luk, intarzija na parketu i kovani gvozdeni cvet u tom zdanju predstavljaju trajni spomenik aromunskoj radinosti, eleganciji i kulturi koja je izgradila temelje moderne građanske svesti u Podunavlju.

Izvori i bibliografija

• Dabižić, Miodrag: Zemunsko građanstvo i porodica Spirta, Godišnjak grada Beograda, knj. XVIII, Beograd, 1971.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Drugo izdanje, Beograd, 1937.
• Čelebić, Gojko: Cincari i barok u Podunavlju, Matica srpska, Novi Sad, 1999.
• Škalamera, Željko: Staro jezgro Zemuna: Arhitektonsko-istorijska studija, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Beograd, 1966.
• Arhiv SANU u Sremskim Karlovcima: Protokoli zemunske pravoslavne crkvene opštine (1780–1900).
• Kahl, Thede: Aromanian Settlements and Trade Routes in the Danube Basin, Vienna, 2004.